Đọc hiểu Tống biệt hành (Thâm Tâm) | Luyện đề đọc hiểu Văn 9

- Khung cảnh đưa tiễn, hình ảnh người ra đi (“người”) và tình cảm, cảm xúc của người đưa tiễn ("ta"):

+ Khung cảnh một cuộc đưa tiễn: Chỉ có con đường nhỏ, khác những cuộc đưa tiễn thường thấy trong văn chương (không đưa qua sông, sao có tiếng sóng, bóng chiều không thắm, không vàng vọt).

+ Hình ảnh người đi ("người"): Tỏ ra hùng dũng, lạnh lùng, dứt khoát: Một giã gia đình một dửng dưng mang dáng vẻ li khách, tay không vẫn dựng cơ đồ bằng chỉ nhớn; gác bỏ tình riêng: chưa thành công là chưa hẹn ngày về. Ba năm mẹ già cũng đừng mong.

+ Cảm xúc của người tiễn: Lòng dậy sóng (dù không đưa qua sông nhưng có tiếng sóng ở trong lòng) và bâng khuâng, xao xuyến, trĩu nặng nỗi buồn (đầy hoàng hôn trong mắt); tình cảm chân tình được bày tỏ bằng cách dựng lên hình ảnh người ra đi – trang li khách hùng dũng, lẫm liệt, tất cả tình cảm của “ta” là dành riêng cho người ấy (ta chỉ đưa người ấy) bằng cả niềm lưu luyến, nhớ thương và trân trọng, ngưỡng mộ.

- Tác dụng của các yếu tố hình thức nghệ thuật như thể thơ, từ ngữ, hình ảnh, vẫn, nhịp, biện pháp tu từ,.... trong việc thể hiện khung cảnh, nhân vật nêu ở mục a:

+ Thể “hành”: Một thể thơ có có ưu thế trong việc thể hiện tình cảm bi tráng....

+ Những từ ngữ, hình ảnh giàu tính biểu tượng: đưa qua sông, tiếng sóng ở trong lòng, hoàng hôn trong mắt trong, con đường nhỏ, bàn tay không, chiếc lá bay, hạt bụi, hơi rượu say, từ ngữ gợi tả: sen nở nốt, như sen, dòng lệ sót....

+ Các yếu tố hình thức khác: "nhịp thơ gấp, lời thơ gắt", câu hỏi tu từ, câu cảm thán, câu khẳng định,...

Tất cả nhằm mang đến hai tác dụng: Dựng lên hình ảnh, tâm trạng bi tráng của người đi, thể hiện cảm xúc nhớ thương, trân trọng, cảm thông của người tiễn.

Giải thích:

Các hình ảnh “tiếng sóng ở trong lòng”, “hoàng hôn trong mắt” không miêu tả cảnh vật theo nghĩa thông thường mà chủ yếu diễn tả cảnh lòng người. Bên ngoài không có sông, không có hoàng hôn buồn nhưng trong lòng người tiễn lại đầy sóng và trong mắt đã nhuốm hoàng hôn. Trong khi đó, những từ ngữ “dửng dưng”, “chí nhớn”, “bàn tay không”, “đừng mong” khắc họa một người ra đi quyết liệt, coi nhẹ tình riêng để thực hiện chí lớn. Sự đối lập ấy làm cho cuộc chia tay vừa đau buồn vừa mang vẻ đẹp bi tráng.

- Giữa thái độ "một giã gia đình một dửng dưng" (mười dòng thơ đầu) với "buồn chiều hôm trước" / "buồn sáng hôm nay" (tám dòng thơ giữa) và việc "đi thực" (bốn dòng thơ cuối) của người ra đi, nhìn bề ngoài có vẻ mâu thuẫn nhưng thực ra, người ra đi không phải / không hẳn đã dửng dưng. Người đọc có thể hiểu người ra đi buồn là do sự quyến luyến của người thân (chị, em) và dù buồn nhiều nhưng "người" vẫn quyết đi thực. Tuy nhiên, điều đáng trân trọng ở người li khách là vượt lên trên sự mềm yếu cùng những tình cảm của chính mình để ra đi thực hiện chí nhớn. Nỗi buồn sâu kín cho thấy sự phức tạp rất "con người" ở trang li khách trong bài thơ: đằng sau cái dáng vẻ dửng dưng, lạnh lùng của tráng sĩ thời xưa là tâm trạng, cảm xúc và khát vọng của thời đại Thơ mới.

- Hình ảnh "mẹ già”, “một chị”, “hai chị, em nhỏ ngây thơ".... được nói đến trong bài thơ nhằm làm nổi bật hoàn cảnh ra đi giàu tính lãng mạn của người li khách. Một người trai trẻ, khi giã từ tổ ấm yên vui cùng sự yêu thương, đùm bọc của gia đình, quyết chí ra đi làm một trang li khách, phía trước là chông gai, thử thách (con đường nhỏ), có dễ dàng không, có chút giằng xé nào không? Con người ấy, về ý chí thì một giã gia đình, một dửng dưng; mẹ già coi như chiếc lá bay, chị gái coi như là hạt bụi, em nhỏ coi như hơi rượu say, nhưng về tình cảm thì vẫn mang trong tim nỗi buồn chứa chan, sâu kín (buồn chiều hôm trước, buồn sáng hôm nay). Như vậy, mẹ già, nhất là lệ của hai người chị cũng như sen, chiếc khăn tay gói tròn thương tiếc và đôi mắt biếc của em nhỏ ngây thơ vừa tạo bối cảnh, không khí vừa là những hình ảnh không thể thiếu nhằm điểm tô thêm cho hình ảnh người đi. Đồng thời, điều đó cũng góp phần làm cho cảnh đưa tiễn của “ta” dù không qua sông vẫn âm vang tiếng sóng ở trong lòng và đầy hoàng hôn trong mắt trong.

Giải thích:

- “Dửng dưng” và “buồn” thuộc hai phương diện khác nhau: ý chí và tình cảm. Người ra đi có thể rất yêu thương gia đình nhưng vẫn quyết tâm ra đi. Chính nỗi buồn sâu kín phía sau vẻ ngoài lạnh lùng khiến hình tượng “người” trở nên chân thực: đó là một con người có tình cảm nhưng biết vượt lên tình cảm riêng để theo đuổi lí tưởng.

- Nếu chỉ có “một giã gia đình, một dửng dưng”, người ra đi dễ được nhìn như một con người lạnh lùng. Nhưng sự xuất hiện của “mẹ già”, các chị và em nhỏ cùng những biểu hiện thương tiếc của họ đã cho thấy người ra đi phải rời bỏ một mái ấm đầy yêu thương. Vì thế, sự dứt khoát của “người” càng cho thấy ý chí mạnh mẽ và sự hi sinh tình riêng cho chí lớn.

Bài thơ đồng thời gợi tả tình cảm, tâm sự của nhiều nhân vật: Một chị, hai chị cũng như sen, em nhỏ ngây thơ,... và cả người ra đi. Nhưng tất cả tình cảm của bấy nhiêu nhân vật đều để thể hiện sâu sắc, thấm thía tình cảm, tâm sự của người đưa tiễn xưng “ta”. Đầu bài thơ là nỗi bâng khuâng khó tả và khó hiểu của “ta” khi tống biệt một người li khách chí lớn, dửng dưng, một thần tượng lẫm liệt, giữa bài thơ là tình cảm chia sẻ, cảm thông, nỗi buồn sâu kín của người ra đi, kèm chút ái ngại về những dòng lệ sót hay chiếc khăn tay gói tròn thương tiếc của những người thân yêu. Cuối bài thơ là sự ngạc nhiên (Người đi? Ừ nhỉ, người đi thực), lòng ngưỡng mộ và sự thấu cảm “ta” dành cho “người ấy” trước một cảnh tống biệt, một lựa chọn bi tráng: Mẹ thà coi như chiếc lá bay/ Chị thà coi như là hạt bụi/ Em thà coi như hơi rượu say. Đó mới thật sự là nỗi buồn tống biệt chan chứa sóng ở trong lòng và hoàng hôn trong mắt trong.

Giải thích:

Toàn bộ bài thơ được kể và cảm nhận từ vị trí của “ta”, thể hiện rõ qua những câu như “Sao có tiếng sóng ở trong lòng?”, “Ta biết người buồn chiều hôm trước”, “Ta biết người buồn sáng hôm nay”. “Ta” không chỉ chứng kiến cuộc chia tay mà còn đi sâu vào tâm trạng của “người” và những người thân. Do đó, tâm trạng của các nhân vật khác vừa là nội dung được miêu tả, vừa giúp “ta” bộc lộ sâu sắc hơn nỗi thương nhớ, cảm thông, ngưỡng mộ và day dứt trước cuộc tống biệt.

Âm điệu mô phỏng thể “hành” trong thơ cổ, những câu hỏi tu từ, thủ pháp trùng điệp, cách thể hiện tình cảm, cảm xúc qua việc dựng lên trong mắt người tiễn hình ảnh bị tráng, vừa quen thuộc vừa mới lạ của người li khách,...

Giải thích:

Âm hưởng “hành” tạo cho bài thơ sắc thái bi tráng, mạnh mẽ, phù hợp với hình tượng người ra đi mang chí lớn. Những câu hỏi tu từ: “Sao có tiếng sóng ở trong lòng?”, “Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong?” diễn tả trực tiếp sự bâng khuâng, xao xuyến của người tiễn. Bên cạnh đó, những hình ảnh “tiếng sóng ở trong lòng”, “hoàng hôn trong mắt”, “chiếc lá bay”, “hạt bụi”, “hơi rượu say” vừa giàu sức gợi vừa tạo nên vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng cho bài thơ.