Đọc hiểu Khóc Dương Khuê (Nguyễn Khuyến) - Luyện đề đọc hiểu Văn 9

- Sự kiện tạo ra nguồn cảm xúc để Nguyễn Khuyến viết bài thơ là: người bạn tri kỉ của ông là Dương Khuê đã ra đi.

- Bố cục của bài thơ (gồm 3 phần):

+ Phần 1. Hai câu thơ đầu: Nỗi đau mất bạn của nhà thơ.

+ Phần 2. Tiếp theo đến “Mừng rằng bác hãy tinh thần chưa can”: Hồi tưởng kỉ niệm đẹp đẽ về tình bạn.

+ Phần 3. Còn lại: Nỗi cô đơn của hiện tại.

Giải thích:

Sự kiện bạn mất chi phối bố cục theo quy luật tâm lý tự nhiên: Từ bàng hoàng, thảng thốt khi vừa nhận tin dữ -> dòng ký ức ùa về với những hoài niệm -> quay lại thực tại với nỗi cô đơn cùng cực khi mất đi tri kỷ.

Tình cảm của Nguyễn Khuyến được thể hiện trong hai dòng thơ đầu khi nghe tin bạn mất là một tiếng than, tiếng nấc đau đớn.

"Bác Dương thôi đã thôi rồi,

Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta".

Một sự thảng thốt xót thương cất lên, tưởng như bất ngờ bị đánh rơi mất một cái gì vô cùng quý báu. Nhóm từ "thôi đã thôi rồi" thay cho khái niệm "đã mất", "đã chết", "đã qua đời"... một lối nói bình dị, làm giảm bớt đi nỗi đau đớn ghê gớm đối với tuổi già.

Giải thích:

Cách nói giảm không làm mất đi tính chất đau buồn mà thể hiện sự bàng hoàng, bất lực trước quy luật sinh tử. Nỗi đau của cá nhân nhà thơ lớn lao đến mức lan tỏa, nhuốm màu lên cả không gian đất trời

- Những kỉ niệm về tình bạn đã được tác giả hồi tưởng theo trình tự thời gian: kéo dài từ thời trẻ đến khi về già:

+ Cùng nhau thi đỗ làm quan

+ Cùng nhau rong chơi khắp chốn non nước

+ Cùng ngân nga hát ả đào

+ Cùng nhau uống rượu và bình luận thơ văn

+ Cùng nhau trải qua những buổi hoạn nạn, vật đổi sao rời

+ Cuộc gặp gỡ cuối cùng

=> Những kỉ niệm sâu sắc với người bạn quá cố, một tình bạn đẹp nhất, tự hào nhất.

Giải thích:

Trình tự thời gian tuyến tính giúp khẳng định tình bạn này vô cùng bền chặt, thủy chung, gắn bó từ thuở tóc còn xanh đến khi đầu bạc, trải qua mọi thăng trầm của lịch sử và đời sống.

- Nỗi trống vắng khi bạn mất được biểu hiện qua những hình ảnh:

+ Chân tay rụng rời: nỗi đau tinh thần chuyển hóa thành nỗi đau thể xác.

+ Rượu ngon không có bạn hiền, câu thơ nghĩ đắn đo không viết, viết đưa ai, ai biết mà đưa: không có người tri âm, tri kỷ, không có người thấu hiểu.

+ Giường kia treo cũng hững hờ, đàn kia gảy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn: vật còn mà người đi vật, đồ vật trở nên vô tri.

- Biện pháp tu từ:

+ Phép điệp liên hoàn, điệp vòng tròn: Không mua không phải không tiền không mua; Viết đưa ai, ai biết mà đưa.

+ Thủ pháp đối lập giữa cái còn và cái mất, vật còn mà người đã đi xa

+ Sử dụng thể thơ song thất lục bát, thể thơ quen thuộc của ngâm khúc để bày tỏ cảm xúc da diết, quặn thắt.

Giải thích:

Khi mất đi người tri âm, mọi giá trị tinh thần và thú vui trên đời (thơ, rượu, đàn) đều vô nghĩa. Câu kết "Tuổi già hạt lệ như sương" thể hiện nỗi đau đớn tột cùng nhưng được dồn nén, khóc không thành tiếng vì nước mắt đã cạn kiệt theo tuổi tác.

- Cách nói giảm: Bác Dương thôi đã thôi rồi! nhằm làm giảm đi những mất mát đau thương.

- Biện pháp nhân hóa: “Nước mây man mác”, diễn tả sự ra đi của bạn cũng khiến đất trời thương xót.

- Biện pháp so sánh: Tuổi già giọt lệ như sương.

- Các câu hỏi tu từ trong đoạn cuối bài thơ. Hàng loạt các câu thơ như: “Làm sao bác vội về ngay?; Vội vàng sao đã mải lên tiên?” để rồi lắng đọng trong những câu thơ và lòng người những hụt hẫng, chơi vơi

- Biện pháp liệt kê: “Có lúc, có khi, cũng có khi”…. nhằm tái hiện những kỉ niệm về tình bạn thân thiết và tấm lòng của nhà thơ đối với bạn.

- Ngoài ra, tác giả đã dùng một loạt điển tích, điển cố về tình bạn tri âm để diễn tả nỗi đau mất bạn một cách sâu sắc ở đoạn thơ cuối cùng.

Giải thích:

Sự kết hợp đa dạng các biện pháp tu từ giúp cụ thể hóa nỗi đau trừu tượng thành hình khối, âm thanh. Phép điệp và liệt kê giúp mạch cảm xúc lúc dồn dập, tiếc nuối, lúc lại lắng đọng, nghẹn ngào.

- Bài thơ giúp em nhận thức sâu sắc về giá trị cao đẹp của một tình bạn chân chính, thủy chung và tri âm tri kỷ.

- Tình bạn đích thực cần được xây dựng trên sự thấu hiểu, tôn trọng, cùng chia sẻ ngọt bùi lẫn hoạn nạn và không bị thay đổi bởi thời gian hay danh lợi.

Giải thích:

Tình bạn gắn bó từ thuở thanh xuân đến khi đầu bạc của Nguyễn Khuyến và Dương Khuê chính là minh chứng cho sự đồng điệu tâm hồn, nhắc nhở chúng ta cần biết trân trọng và giữ gìn những mối quan hệ chân thành xung quanh mình.