Top 45 Bài văn nêu ý kiến về nhận định: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời. ” và phân tích nhân vật “cậu bé Mạnh” trong câu chuyện “Củ khoai nướ

Dàn ý

MỞ BÀI

Giải thích nhận định: Văn học chân chính chưa bao giờ là sự sao chép thô thiển hiện thực cuộc sống, mà là lăng kính khúc xạ những trăn trở, suy tư của người nghệ sĩ. Trong chỉnh thể tác phẩm, nhân vật chính là đứa con tinh thần, là thánh đường để nhà văn gửi gắm những thông điệp thầm kín. Giống như một định lý vĩnh cửu của nghệ thuật, có ý kiến cho rằng: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời”.

Giới thiệu tác phẩm và nhân vật: Trong dòng chảy của văn học thiếu nhi, truyện ngắn “Củ khoai nướng” đã chạm đến những khoảng lặng sâu thẳm nhất trong tâm hồn người đọc. Ở đó, hình tượng cậu bé Mạnh với thế giới nội tâm đầy biến động xung quanh một củ khoai sót đã trở thành minh chứng sống động, làm sáng tỏ trọn vẹn nhận định trên.

THÂN BÀI

1. Giải thích nhận định: Sứ mệnh của nhân vật trong sáng tạo văn học

Bản chất của nhân vật văn học: Nhân vật không chỉ là phương tiện để định hình cốt truyện, mà quan trọng hơn, đó là nơi kết tinh tiếng lòng của tác giả. Mỗi hành động, lời nói, và đặc biệt là thế giới tâm lý của nhân vật đều mang bóng dáng quan niệm nhân sinh của người cầm bút.

Mối liên kết giữa nhà văn và nhân vật: Qua việc đặt nhân vật vào những thử thách đạo đức hay những va đập của đời sống, nhà văn muốn đối thoại với người đọc về cái đẹp, cái thiện, về tình người và cách ứng xử giữa nhân gian. Vì vậy, thấu hiểu nhân vật chính là chiếc chìa khóa vàng để mở cánh cửa bước vào thế giới tư tưởng của tác giả.

2. Phân tích nhân vật cậu bé Mạnh để làm sáng tỏ nhận định

a. Niềm háo hức trẻ thơ từ "kho báu" từ lòng đất hoàng thổ

Bối cảnh gợi nhắc khát khao: Trận mưa rào chớm hè mang theo cái se lạnh làm con người dễ đói. Mạnh đi thả trâu với cái bụng rỗng và sự chờ đợi một nồi cơm bốc khói ở nhà. Chính hoàn cảnh này làm nổi bật giá trị của củ khoai sót mà cậu sắp tìm thấy.

Hành trình phát hiện "kho báu": Đoạn văn miêu tả tâm lý bới đất tìm khoai của Mạnh chứa đựng sự hồi hộp, háo hức thuần khiết của một đứa trẻ vùng quê. Khi ôm gọn củ khoai bự trong tay, cậu nâng niu nó như một “quà tặng của trời đất ban riêng cho mình”.

Vẻ đẹp của sự tận hưởng: Quá trình nướng khoai được tác giả đặc tả qua các giác quan của Mạnh: tiếng dịch chuyển tinh tế dưới lớp than hồng, mùi thơm ngào ngạt quánh lại. Ký ức về người ông thoát chết đói nhờ củ khoai nướng càng đẩy giá trị của món ăn này lên thành một điều thiêng liêng, một biểu tượng của sự sống và ước mơ.

Ý đồ của nhà văn: Trân trọng, nâng niu nét hồn nhiên, tình yêu cuộc sống và những niềm vui giản dị, trong trẻo của trẻ thơ xứ sở.

b. Sự ích kỷ bản năng và cuộc đấu tranh tâm lý trước thử thách của lòng trắc ẩn

Sự xuất hiện của yếu tố thử thách: Sự xuất hiện của hai ông cháu lão ăn mày xóm bên chính là bước ngoặt đẩy nhân vật vào vùng chiến tuyến của tư tưởng. Mạnh nhận ra họ, biết về gia cảnh đáng thương của cậu bé mồ côi cả cha lẫn mẹ sau trận lũ quét.

Sự trỗi dậy của lòng ích kỷ đời thường: Phản ứng đầu tiên của Mạnh là “lén trút ra tiếng thở dài”, rồi “ngồi chết gí”, “không dám động cựa”. Cậu sợ củ khoai của mình bị phát hiện, sợ phải sẻ chia thứ mà cậu xem là độc quyền của hạnh phúc. Đây là tâm lý hoàn toàn thực tế, phản ánh bản năng tự nhiên của một đứa trẻ trước một cám dỗ quá lớn.

Đỉnh điểm của sự ngượng ngùng và thấu cảm:

Lời nói xin lửa thuần túy của ông lão và cái nhìn “ý tứ nhìn đi chỗ khác” của cậu bé ăn mày khiến Mạnh đỏ mặt như bị bắt quả tang làm chuyện vụng trộm.

Ánh mắt đĩnh đạc, đầy tự trọng không muốn bị thương hại của người bạn nhỏ đồng trang lứa đã giáng một đòn mạnh mẽ vào tâm hồn Mạnh. Cậu “vội cúi gằm xuống” – cái cúi đầu của sự thức tỉnh, của sự xấu hổ khi nhận ra sự ích kỷ của bản thân trước sự cao thượng và lòng tự trọng của người khác.

Ý đồ của nhà văn: Tác giả không lý tưởng hóa nhân vật mà nhìn thẳng vào những góc khuất ích kỷ trong tâm lý con người, từ đó khẳng định rằng hành trình trưởng thành về nhân cách luôn đi kèm với những va vấp và tự vấn.

c. Sự chiến thắng của lương tâm và vẻ đẹp của lòng sẻ chia

Sự thay đổi giá trị của vật chất: Khi hai ông cháu đi xa, củ khoai trước mặt Mạnh không còn là “kho báu” thơm ngon nữa mà biến thành “nhân chứng cho một việc làm đáng hổ thẹn”. Sự dối lòng không thể khỏa lấp được tiếng nói của lương xị.

Hành động sẻ chia thầm lặng (chi tiết đắt giá cuối truyện): Mặc dù văn bản không miêu tả trực tiếp giây phút Mạnh chạy theo đưa khoai, hành động đó được khẳng định chắc chắn qua dòng suy tưởng cuối ngày của cậu: “mường tượng giây phút cậu bé kia mở gói giấy báo ra. Nửa củ khoai khi đó sẽ khiến cậu ta liên tưởng đến phép lạ”. Mạnh đã chọn cách sẻ chia, chọn cách cho đi để bảo vệ lòng tự trọng của bạn và cứu rỗi tâm hồn mình.

Niềm hạnh phúc của sự thăng hoa tâm hồn: Cảm giác “lâng lâng”, “ngây ngất” của Mạnh lúc tối mịt bước về nhà không phải là niềm vui của việc ăn ngon, mà là hạnh phúc tối thượng của một người vừa chiến thắng phần bóng tối trong mình. Cậu nhận ra cho đi chính là nhận lại, và nửa củ khoai trao đi đã mang lại một chiếc bánh hạnh phúc trọn vẹn cho tâm hồn cậu.

Ý đồ của nhà văn: Ca ngợi sự thức tỉnh của lương tâm, khẳng định bản chất thánh thiện, giàu lòng trắc ẩn của trẻ thơ.

3. Đánh giá nghệ thuật xây dựng nhân vật và thông điệp của tác giả

Về mặt nghệ thuật: Thiên truyện thành công vang dội nhờ nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật sắc sảo, tinh tế. Nhà văn đã bắt trọn từng rung động nhỏ nhất trong suy nghĩ của Mạnh, sử dụng ngôn từ giàu chất thơ, đậm vị phù sa đồng quê và xây dựng những chi tiết tương phản giàu sức gợi (sự đói khát vật chất đối lập với sự giàu có của tâm hồn).

Về mặt tư tưởng (Quan niệm về cuộc đời):

Cuộc đời có thể còn nhiều khốn khó, đói nghèo (như hoàn cảnh của hai ông cháu lão ăn mày), song giá trị của con người không đo bằng vật chất mà định hình bằng lòng tự trọng.

Hạnh phúc đích thực không nằm ở sự chiếm đoạt hay sở hữu ích kỷ, mà tỏa sáng trong sự thấu cảm và sẻ chia. Lòng nhân ái chính là phép màu đời thực có khả năng xua tan cái lạnh giá của nhân gian.

KẾT BÀI

Khẳng định lại giá trị nhận định và nhân vật: Ý kiến bàn về nhân vật văn học hoàn toàn là một chân lý nghệ thuật định hình qua mọi thời đại. Bằng việc kiến tạo nên nhân vật cậu bé Mạnh với hành trình tâm lý từ ích kỷ bản năng đến sẻ chia cao thượng, tác giả đã gửi gắm một thông điệp nhân văn sâu sắc về tình người.

Dư âm của tác phẩm: Câu chuyện khép lại nhưng mùi hương của củ khoai nướng và ánh mắt tự trọng của cậu bé nghèo vẫn còn sưởi ấm tâm trí người đọc. Hình tượng cậu bé Mạnh giống như một tấm gương soi, nhắc nhở mỗi chúng ta giữa những lo toan của cuộc sống thường nhật biết dừng lại để lắng nghe tiếng nói của lương tâm, mở rộng vòng tay thấu cảm và gieo mầm những "phép lạ" thầm lặng cho cuộc đời.

Bài siêu ngắn Mẫu

Văn chương chỉ thật sự có sức sống khi trong mỗi trang viết đều thấp thoáng bóng hình của con người. Có nhân vật khiến ta khâm phục, có nhân vật khiến ta day dứt, cũng có những nhân vật chỉ xuất hiện với một câu chuyện rất nhỏ mà đủ sưởi ấm lòng người bằng vẻ đẹp của tâm hồn. Bởi vậy, ý kiến: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời” đã khẳng định vai trò của nhân vật trong hành trình chuyển tải giá trị nhân văn của văn học. Cậu bé Mạnh trong truyện ngắn “Củ khoai nướng” là một hình tượng như thế. Từ một củ khoai bình dị, nhà văn đã làm sáng lên vẻ đẹp của lòng trắc ẩn và hạnh phúc đến từ sự sẻ chia.

Nhân vật Mạnh hiện lên trước hết là một cậu bé nông thôn hồn nhiên, chất phác. Sau buổi học, cậu đi thả trâu, mang theo nỗi mong ngóng rất đỗi bình thường về một bữa cơm nóng. Phát hiện một củ khoai sót dưới luống đất, Mạnh vui mừng như vừa tìm thấy kho báu. Cậu nâng niu đào từng lớp đất mềm, hồi hộp nhóm lửa rồi kiên nhẫn chờ củ khoai chín. Những tưởng tượng về ruột khoai “trong như thạch”, mật khoai thơm ngọt đã khắc họa rất chân thực niềm háo hức của một đứa trẻ nghèo. Tất cả đều tự nhiên, trong sáng và giàu sức gợi, khiến người đọc cảm nhận được vẻ đẹp mộc mạc của tuổi thơ nơi làng quê.

Biến chuyển lớn nhất của nhân vật bắt đầu từ khi hai ông cháu người ăn mày xuất hiện. Ông lão mù lòa chỉ xin một chút lửa để hút thuốc, còn cậu bé mồ côi lặng lẽ đứng bên cạnh với ánh mắt đầy tự trọng. Không một lời xin xỏ, không một cử chỉ van nài, chính sự im lặng ấy lại khiến Mạnh bối rối hơn bao giờ hết. Cậu hiểu rằng họ đang rất đói, hiểu rằng củ khoai mình sắp ăn có thể trở thành niềm vui hiếm hoi của hai con người bất hạnh ấy.

Từ đây, trong tâm hồn Mạnh diễn ra một cuộc đấu tranh âm thầm. Củ khoai là món quà bất ngờ mà cậu vô cùng quý giá, cũng là thành quả của cả buổi chiều háo hức chờ đợi. Thế rồi ánh mắt của cậu bé ăn mày và câu nói chân thành của ông lão đã đánh thức tiếng nói của lương tâm. Mạnh “như bị bắt quả tang đang làm chuyện vụng trộm”, gương mặt đỏ bừng vì xấu hổ. Cảm giác ấy không xuất phát từ lỗi lầm nào, mà từ sự tự vấn của một trái tim nhân hậu. Khi hai ông cháu rời đi, củ khoai từng là niềm mong đợi bỗng trở thành “nhân chứng cho một việc làm đáng hổ thẹn”. Chi tiết ấy cho thấy sự trưởng thành trong nhận thức của nhân vật: điều khiến con người thanh thản không phải là giữ lấy niềm vui cho riêng mình mà là biết nghĩ đến người khác.

Điều đẹp nhất ở Mạnh chính là hành động sẻ chia. Đoạn kết không miêu tả trực tiếp cảnh cậu trao nửa củ khoai, chỉ để Mạnh trở về rất muộn trong cảm giác “ngây ngất của người vừa được ban tặng một món quà vô giá”. Món quà ấy không phải củ khoai, cũng chẳng phải điều gì hữu hình, mà là niềm hạnh phúc khi mang đến phép màu cho một con người khác. Cậu tưởng tượng gương mặt rạng rỡ của cậu bé mồ côi lúc mở gói giấy báo, tưởng tượng nửa củ khoai sẽ trở thành một điều kì diệu giữa những ngày đói khổ. Khoảnh khắc ấy cho thấy một chân lí giản dị: người cho đi nhiều khi còn hạnh phúc hơn người nhận.

Thành công của nhân vật Mạnh còn được tạo nên từ nghệ thuật xây dựng tình huống truyện giàu ý nghĩa. Chỉ một củ khoai nướng và cuộc gặp gỡ tình cờ giữa cánh đồng cũng đủ đặt nhân vật trước sự lựa chọn giữa cái tôi và lòng nhân ái. Miêu tả tâm lí tinh tế, ngôn ngữ kể chuyện nhẹ nhàng, giàu hình ảnh đã giúp từng chuyển biến trong nội tâm Mạnh hiện lên tự nhiên, chân thật. Không cần những lời giáo huấn, nhà văn vẫn khiến bài học về tình thương thấm sâu vào lòng người đọc.

Nhân vật Mạnh vì thế không chỉ là một cậu bé chăn trâu của làng quê nghèo, mà còn là biểu tượng của vẻ đẹp con người Việt Nam: biết rung động trước nỗi đau của người khác, biết chiến thắng sự ích kỉ để sống bằng yêu thương. Một nửa củ khoai nhỏ bé đã hóa thành ngọn lửa sưởi ấm hai số phận và cũng thắp sáng tâm hồn của chính người trao tặng. Đó chính là tư tưởng nhân văn mà nhà văn gửi gắm: cuộc đời sẽ trở nên tốt đẹp hơn khi con người biết san sẻ những điều mình đang có, dù chỉ là điều nhỏ bé nhất.

Bài tham khảo Mẫu 1

Có những tác phẩm khép lại từ rất lâu mà vẫn để lại trong lòng người đọc một ngọn lửa âm ỉ. Đó không phải ngọn lửa của những biến cố dữ dội hay những xung đột gay gắt, mà là ngọn lửa được thắp lên từ vẻ đẹp của tâm hồn con người. Văn học từ bao đời vẫn lựa chọn con người làm trung tâm phản ánh, và nhân vật chính là nơi hội tụ những suy tư, cảm xúc, niềm tin của người cầm bút về cuộc sống. Bởi thế mới có ý kiến cho rằng: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời.” Nhìn vào hình tượng cậu bé Mạnh trong truyện ngắn “Củ khoai nướng”, người đọc không chỉ bắt gặp một cậu bé chăn trâu nghèo giàu lòng trắc ẩn, mà còn nhận ra niềm tin tha thiết của nhà văn vào sức mạnh của lòng nhân ái – thứ ánh sáng bình dị có thể sưởi ấm con người ngay giữa những tháng ngày thiếu thốn.

Nhân vật văn học không đơn thuần là con người tồn tại trong thế giới nghệ thuật. Đó là kết tinh của hiện thực, của trí tưởng tượng và của tư tưởng nghệ sĩ. Qua số phận, tính cách, hành động hay những biến chuyển trong nội tâm nhân vật, nhà văn bộc lộ cách nhìn về con người, về lẽ sống và những giá trị đáng được nâng niu. Có những nhân vật khiến ta khâm phục, có những nhân vật khiến ta day dứt, cũng có những nhân vật chỉ bằng một hành động nhỏ bé đã gieo vào lòng người đọc niềm tin lớn lao. Mạnh là một nhân vật như thế.

Ngay từ những dòng đầu tiên, Mạnh hiện lên với tất cả nét hồn nhiên của một cậu bé nông thôn. Sau buổi học, cậu lại đi thả trâu như bao đứa trẻ quê khác. Trời lành lạnh khiến cái đói đến nhanh hơn, còn từ lúc ấy đến bữa tối vẫn còn rất xa. Khung cảnh cánh đồng sau cơn mưa với đàn sáo, mầm khoai đỏ au, đất mềm thơm mùi phù sa không chỉ gợi nên vẻ đẹp yên bình của làng quê mà còn làm nổi bật niềm vui rất đỗi trẻ thơ khi Mạnh phát hiện một củ khoai sót dưới đất. Cả quá trình đào khoai, nhóm lửa, chờ khoai chín được miêu tả bằng tất cả sự háo hức. Đối với cậu, củ khoai chẳng khác nào một "kho báu". Những tưởng tượng về ruột khoai "trong như thạch", "những giọt mật trào ra", mùi thơm "chết người" cho thấy một niềm hạnh phúc vô cùng giản dị. Chi tiết ấy khiến người đọc thấu hiểu hoàn cảnh của cậu bé: cuộc sống còn nhiều thiếu thốn nên chỉ một củ khoai cũng trở thành món quà vô giá. Đồng thời, nó còn làm nền để vẻ đẹp tâm hồn của Mạnh tỏa sáng ở phần sau của câu chuyện.

Điểm đặc sắc nhất của nhân vật không nằm ở hành động cho đi, mà nằm trong cả quá trình đấu tranh âm thầm giữa cái "muốn" và cái "nên". Khi hai ông cháu người ăn mày xuất hiện, đặc biệt là cậu bé mồ côi có người ông mù lòa dắt đi xin ăn, niềm vui của Mạnh bắt đầu nhường chỗ cho sự áy náy. Nhà văn đã rất tinh tế khi để mọi biến chuyển diễn ra trong im lặng. Cậu "lén trút ra tiếng thở dài", "ngồi chết gí", "không dám động cựa". Không một lời kể trực tiếp nào nói rằng Mạnh thương người, song từng cử chỉ nhỏ đều hé mở cơn sóng đang dâng lên trong tâm hồn cậu.

Đỉnh điểm của sự giằng xé nằm ở khoảnh khắc ông lão chỉ xin lửa để hút điếu thuốc. Câu nói: "Tôi chỉ xin lửa thôi..." nghe thật nhẹ nhàng, lại khiến Mạnh đỏ bừng mặt như vừa bị bắt gặp làm điều gì sai trái. Ông lão không hề xin củ khoai, cậu bé ăn mày cũng chẳng mở lời van vỉ. Chính lòng tự trọng của hai ông cháu lại khiến Mạnh thêm bối rối. Ánh mắt "đĩnh đạc của một người tự trọng, không muốn bị thương hại" từ cậu bé ăn mày như chạm vào phần trong trẻo nhất của tâm hồn Mạnh. Nhà văn không xây dựng một cuộc đối thoại dài, không tạo ra tình huống bi lụy, chỉ bằng một ánh mắt đã đủ đánh thức lòng trắc ẩn. Có lẽ, sự cảm thông sâu sắc nhất không bắt nguồn từ những lời thương hại, mà từ khả năng nhìn thấy nỗi đau của người khác trong sự im lặng.

Từ đây, diễn biến tâm lí của Mạnh được khắc họa vô cùng chân thực. Củ khoai từng là niềm mong đợi giờ bỗng hóa thành "nhân chứng cho một việc làm đáng hổ thẹn". Hình ảnh ấy mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Củ khoai không còn là món ăn để thỏa mãn cơn đói thể xác mà trở thành thước đo lương tâm. Mạnh cố tự nhủ mình chẳng có lỗi, bởi củ khoai là do cậu tìm được. Thế mà bàn tay vẫn không thể chạm vào nó. Trận chiến giữa ích kỉ và vị tha đã ngã ngũ ngay trong khoảnh khắc cậu không còn đủ bình yên để thưởng thức thành quả của mình. Chiến thắng ấy không đến từ lời giáo huấn của người lớn mà xuất phát từ tiếng nói trong trẻo của lương tâm.

Đó cũng là giây phút Mạnh thực sự trưởng thành. Nếu lúc đầu cậu chỉ biết đến niềm vui của bản thân thì giờ đây cậu đã biết sống trong cảm giác của người khác. Cậu hiểu thế nào là đói, thế nào là thiếu thốn, càng hiểu nỗi khát khao được sẻ chia của những phận người bất hạnh. Chính sự thức tỉnh ấy đã dẫn đến hành động đẹp nhất của câu chuyện: lặng lẽ chia nửa củ khoai cho cậu bé ăn mày. Nhà văn không miêu tả trực tiếp cảnh trao tặng, chỉ để người đọc nhận ra qua đoạn kết khi Mạnh "mường tượng giây phút cậu bé kia mở gói giấy báo ra". Cách kể giàu sức gợi ấy khiến hành động trở nên tự nhiên, kín đáo, đúng với vẻ đẹp của lòng tốt chân thành: làm điều thiện không cần ai chứng kiến.

Nếu nửa củ khoai là món quà vật chất thì niềm vui Mạnh nhận lại còn lớn lao hơn gấp bội. Cậu "lâng lâng", "ngây ngất", cảm thấy như mình vừa được trao một món quà vô giá. Điều đáng quý là người cho mới chính là người được nhận. Hạnh phúc không nằm ở củ khoai đã ăn hay chưa ăn, mà nằm ở việc trái tim đã biết rung động trước nỗi khổ của người khác. Chính cảm giác thanh thản ấy đã nâng cậu bé lên một tầm cao mới của nhân cách. Một nửa củ khoai được trao đi, song Mạnh lại nhận về sự trưởng thành của tâm hồn.

Qua nhân vật Mạnh, nhà văn gửi gắm một quan niệm sống giàu tính nhân văn. Cuộc đời có thể còn nhiều thiếu thốn, con người vẫn có thể nghèo vật chất, song không bao giờ được nghèo lòng nhân ái. Giá trị của một con người không được đo bằng những gì họ sở hữu mà bằng khả năng biết sẻ chia. Chỉ một hành động rất nhỏ cũng đủ tạo nên "phép lạ" trong cuộc sống. Phép lạ ấy không phải sự đổi thay của số phận, mà là sự thức tỉnh của trái tim. Nửa củ khoai tuy chẳng thể xóa đi cảnh nghèo, lại đủ sưởi ấm hai tâm hồn: người nhận thêm niềm tin vào tình người, người cho thêm niềm tin vào chính mình.

Sức hấp dẫn của nhân vật còn được tạo nên bởi nghệ thuật xây dựng tinh tế. Tác giả đặt Mạnh vào một tình huống giàu kịch tính tâm lí: giữa một bên là cơn đói và niềm mong chờ bấy lâu, một bên là những con người còn đói khổ hơn. Xung đột ấy diễn ra hoàn toàn trong nội tâm nên càng chân thực và cảm động. Nghệ thuật miêu tả diễn biến tâm lí đặc sắc với những cử chỉ, ánh mắt, dòng suy nghĩ kín đáo giúp nhân vật hiện lên sống động như một con người ngoài đời thực. Hình ảnh củ khoai nướng mang ý nghĩa biểu tượng xuyên suốt tác phẩm, từ món quà của đất trời trở thành phép thử của lương tâm, rồi hóa thành biểu tượng của tình thương và sự sẻ chia. Giọng văn nhẹ nhàng, giàu chất trữ tình, kết hợp giữa miêu tả thiên nhiên và miêu tả nội tâm đã làm cho câu chuyện tuy giản dị mà sức lay động lại bền lâu.

Có những trang văn không cần những con người phi thường vẫn đủ làm trái tim người đọc rung động. Mạnh chỉ là một cậu bé chăn trâu với một củ khoai nướng bình dị, song chính sự lựa chọn của cậu đã khẳng định vẻ đẹp của lòng nhân hậu. Qua nhân vật ấy, nhà văn đã gửi gắm niềm tin rằng điều quý giá nhất con người có thể trao cho nhau không phải của cải, mà là tình yêu thương và sự đồng cảm. Khi văn học biết nâng niu những hạt mầm thiện lương trong tâm hồn con người, văn học cũng đồng thời gieo vào cuộc đời những mùa quả ngọt của nhân ái. Đó chính là sức sống bền vững của một tác phẩm chân chính và cũng là minh chứng thuyết phục cho nhận định: nhân vật văn học luôn là nơi nhà văn gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời.

Bài tham khảo Mẫu 2

Nghệ thuật chân chính chưa bao giờ là một bản sao đơn điệu của hiện thực khách quan, mà nó vốn là lăng kính chủ quan, nơi cuộc đời được thanh lọc và soi chiếu qua thế giới tâm hồn đầy biến động của người nghệ sĩ. Trong chỉnh thể toàn vẹn của một tác phẩm, nhân vật văn học chính là nơi kết tinh sâu sắc nhất bản thể sáng tạo, là sinh thể nghệ thuật mang sứ mệnh chở che và phát ngôn cho những trăn trở cốt tủy của con người. Bàn về đặc trưng này, giới phê bình thường tâm đắc với nhận định: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời”. Ý kiến ấy tìm thấy một tiếng nói đồng điệu đầy thuyết phục qua hình tượng cậu bé Mạnh trong truyện ngắn “Củ khoai nướng” của Tạ Duy Anh. Bằng một cốt truyện giản dị như dòng nước mát lành, tác giả không chỉ khắc họa thành công thế giới nội tâm tinh tế của một đứa trẻ mà còn gửi gắm vào đó những triết lý nhân sinh sâu sắc về tình người, lòng tự trọng và mỹ học của sự sẻ chia.

Để thấu suốt chân lý cốt lõi của lời nhận định trên, cần quay về với bản chất của hoạt động sáng tạo ngôn từ. Nhân vật văn học sinh ra không phải để lấp đầy những khoảng trống của cốt truyện, mà là để hiện thực hóa một cấu trúc tư tưởng mà nhà văn hằng ấp ủ. Khi đặt bút khai sinh một hình tượng, người nghệ sĩ đã đồng thời thổi vào đó hơi thở của thời đại, những dự cảm nhân văn và cả hệ giá trị đạo đức mà mình theo đuổi. Tư tưởng của tác giả không tồn tại dưới dạng những bài thuyết giảng luân lý khô khan, mà được chuyển hóa, hòa tan vào mạch ngầm tâm lý, vào những lựa chọn hành động và số phận của nhân vật. Qua những va đập của nhân vật với hoàn cảnh, người đọc nhận ra cái nhìn của nhà văn về nhân thế, hiểu được họ đau đớn trước điều gì, nâng niu giá trị nào và kỳ vọng gì ở con người. Bởi vậy, phân tích một nhân vật chính là hành trình bóc tách các lớp biểu tượng để chạm vào phần cốt tủy trong quan niệm nhân sinh của người cầm bút.

Chạm ngõ thế giới nghệ thuật của “Củ khoai nướng”, Tạ Duy Anh đưa ta về một không gian đồng quê thấm đẫm chất thơ sau trận mưa rào, nơi có vòm trời xanh cao và cái lạnh chớm hè kích thích mọi giác quan. Trong bối cảnh thanh bình ấy, cậu bé Mạnh hiện lên với tất cả nét hồn nhiên, trong sáng của một đứa trẻ chăn trâu. Việc phát hiện ra củ khoai lang sót đỏ au, mập mạp dưới lớp đất mềm được cậu đối đãi như việc tìm thấy một kho báu đích thực của đất trời. Nhà văn đã vô cùng tinh tế khi thâm nhập vào tầng sâu cảm giác của nhân vật để tái hiện lại sự háo hức bản năng. Từ cảm giác nước miếng tứa khắp chân răng đến cái lẩm bẩm đầy run rẩy rằng thật may là mình đem theo lửa, tất cả đều minh chứng cho một niềm vui thuần khiết, chưa hề nhuốm bụi trần. Củ khoai nướng dưới bàn tay chăm chút của Mạnh không còn là một thức quà cứu đói, nó đã trở thành một biểu tượng của sự huyền diệu, nơi cùi khoai trắng muốt đang âm thầm dịch chuyển dưới làn than hồng để hóa thành mật ngọt. Qua lăng kính của Mạnh, thế giới hiện lên đầy thi vị và tràn ngập những phép mầu nhỏ bé. Tác giả đã gửi gắm vào đây tình yêu thương vô bờ đối với tuổi thơ, trân trọng từng rung động khẽ khàng nhất trong tâm hồn trẻ thơ trước vẻ đẹp của tạo vật.

Bản chất của tư tưởng chỉ thực sự phát lộ khi nhân vật bị đặt vào những tình huống thử thách mang tính thanh lọc. Sự xuất hiện của hai ông cháu lão ăn mày xóm bên chính là tảng đá ném vào mặt hồ tâm cảnh đang yên ả của Mạnh. Hoàn cảnh bi thương của họ, một người ông mù lòa và đứa cháu mồ côi sau trận lũ quét, ngay lập tức dội vào lòng trắc ẩn vốn có của Mạnh một niềm thương cảm pha lẫn sự ái ngại. Một cuộc chiến ngầm, âm thầm nhưng khốc liệt, đã diễn ra trong thế giới nội tâm của đứa trẻ. Đó là sự giằng co giữa một bên là bản năng ích kỷ, muốn giữ trọn vẹn kho báu cho riêng mình, và một bên là tiếng gọi của tình người trước đồng loại khốn cùng. Cảm giác lén trút ra tiếng thở dài, hành động ngồi chết gí, không dám động cựa khi mùi khoai nướng tỏa ra ngào ngạt đã phơi bày một cách chân thực phần con người nhất trong Mạnh. Tạ Duy Anh không lý tưởng hóa nhân vật của mình thành một vị thánh thiện ngay từ đầu; ông để Mạnh trải qua sự ích kỷ rất đỗi tự nhiên của một đứa trẻ. Nỗi sợ củ khoai bị cháy hòa lẫn với nỗi sợ phải chia sẻ niềm vui riêng tạo nên một trạng thái căng thẳng, biến củ khoai từ một món quà ngọt ngào trở thành một vật chứng đầy ám ảnh.

Đỉnh điểm mang tính bước ngoặt trong tư duy nghệ thuật của nhà văn được gửi gắm qua chi tiết ánh mắt chạm nhau giữa hai đứa trẻ. Cậu bé nghèo không nhìn Mạnh bằng ánh mắt van nài của một kẻ bề dưới xin đặc ân, mà bằng cái nhìn đĩnh đạc của một người tự trọng, không muốn bị thương hại. Chính cái nhìn ấy đã dội một gáo nước lạnh vào sự ích kỷ nhen nhóm trong lòng Mạnh, khiến cậu vội cúi gằm xuống. Khắc họa hành động cúi đầu này, Tạ Duy Anh đã chạm đến đỉnh cao của việc miêu tả tâm lý tự ý thức. Đó là cái cúi đầu của sự xấu hổ, của một lương tri bừng tỉnh khi nhận ra sự nhỏ nhen của bản thân trước vẻ đẹp cao thượng của lòng tự trọng ở một đứa trẻ cơ nhỡ. Khi hai ông cháu quay lưng bước đi, củ khoai nướng nóng hổi nằm phơi ra trước mắt Mạnh giờ đây không còn là kho báu nữa, mà đã biến thành nhân chứng cho một việc làm đáng hổ thẹn. Sự liên tưởng của Mạnh về câu chuyện người ông nội thoát chết đói nhờ một củ khoai nướng năm xưa chính là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, nâng tầm ý nghĩa của một thức quà quê thành biểu tượng của sự sinh tồn và tình nhân ái. Lòng dối lòng rằng mình chẳng có lỗi gì sất không thể khỏa lấp được tiếng nói của tòa án lương tâm đang gõ nhịp liên hồi trong ngực trẻ thơ.

Hành động âm thầm gói nửa củ khoai nướng vào tờ báo gửi cho cậu bé nghèo ở phần cuối câu chuyện chính là câu trả lời toàn vẹn cho những giằng xé trước đó. Mạnh trở về nhà khi trời đã tối mịt, thế nhưng tâm hồn cậu lại được thắp sáng bởi một thứ ánh sáng diệu kỳ. Cảm giác lâng lâng, ngây ngất của người vừa được ban tặng một món quà vô giá là một nghịch lý đầy nghệ thuật, khi cậu bé cho đi vật chất nhưng lại nhận về sự giàu có của tâm hồn. Việc Mạnh nhắm mắt lại và mường tượng ra cảnh đứa bé kia mở gói giấy báo ra, liên tưởng đến một phép lạ cho thấy lòng trắc ẩn đã hoàn toàn chiến thắng. Cho đi không phải là mất đi, mà là một sự tái sinh ở một hình thái lộng lẫy hơn. Nhà văn đã để nhân vật của mình tự trải nghiệm quy luật của hạnh phúc: khi ta chìa tay ra để sưởi ấm cho người khác, chính là lúc ngọn lửa nhân ái đang sưởi ấm và hoàn thiện nhân cách của chính ta.

Đặt hình tượng cậu bé Mạnh trong mối tương quan với các tác phẩm cùng đề tài viết về trẻ em và tình người, ta càng thấy rõ hơn nét độc đáo trong quan niệm nhân sinh của Tạ Duy Anh. Người đọc từng biết đến một "Gió lạnh đầu mùa" của Thạch Lam, nơi chị em Sơn và Lan mang chiếc áo bông cũ cho Hiên – con bé nhà nghèo co rúm trong gió lạnh. Ở đó, tình thương hiện lên như dòng hải lưu ấm áp chảy qua những ngày đông giá rét, và hành động cho đi diễn ra tự nhiên, thuần phác theo tiếng gọi trực giác của trái tim. Ta cũng từng bắt gặp một tình cảm đồng điệu trong truyện cực ngắn "Người ăn xin" của Turgenev, khi nhân vật tôi nắm chặt bàn tay run rẩy của ông lão ăn xin lúc trong túi không còn một xu dính túi, khẳng định giá trị tối thượng của sự đồng cảm và tôn trọng nhân phẩm. Nếu trong văn học hiện thực phê phán của Nam Cao, cái đói và miếng ăn hiện lên như một bóng ma tàn nhẫn bóp nghẹt nhân phẩm con người, thì ở "Củ khoai nướng", Tạ Duy Anh lại nhìn miếng ăn qua lăng kính của sự thử thách và thức tỉnh. Nhà văn không xoáy sâu vào bi kịch của sự bần cùng, mà mượn một lát cắt nhỏ của cuộc sống để ngợi ca phần thánh thiện, trong trẻo bên trong mỗi con người. Sự gặp gỡ giữa các cây bút lớn chính là niềm tin bất diệt vào bản chất lương thiện của nhân loại, nơi những đứa trẻ chính là những sứ giả mang theo thông điệp cứu rỗi thế giới khỏi sự vô cảm.

Thông qua hành trình chuyển biến tâm lý của cậu bé Mạnh, tư tưởng và quan niệm về cuộc đời của nhà văn đã được phát biểu một cách trọn vẹn và sâu sắc. Tạ Duy Anh gửi gắm vào tác phẩm một cái nhìn nhân sinh đầy bao dung nhưng cũng rất nghiêm khắc đối với con người. Lòng trắc ẩn không phải là thứ có sẵn một cách dễ dàng, nó phải trải qua quá trình tự đấu tranh, tự xấu hổ và tự vượt lên trên những ham muốn vị kỷ của bản thân. Đồng thời, giá trị của sự sẻ chia chỉ thực sự trọn vẹn khi đi đôi với sự tôn trọng. Cách Mạnh trân trọng cái nhìn đĩnh đạc của đứa trẻ nghèo cho thấy tác giả đánh giá cao lòng tự trọng hơn cả sự ban ơn. Đỉnh cao của đạo đức không phải là sự bố thí thượng đẳng, mà là sự đồng cảm giữa những tâm hồn bình đẳng. Nhà văn khẳng định rằng, cuộc đời dẫu còn nhiều giông bão, lũ quét và nghèo đói, chỉ cần con người biết sưởi ấm cho nhau bằng ngọn lửa của lòng nhân ái, cuộc sống này vẫn đáng sống và ngập tràn những phép lạ.

Nhận định về việc nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm đã tìm thấy một minh chứng nghệ thuật lấp lánh qua nhân vật cậu bé Mạnh. Bằng ngòi bút thấm đẫm tinh thần nhân văn và năng lực thấu thị tâm lý sắc sảo, Tạ Duy Anh không chỉ xây dựng nên một hình tượng nhân vật sống động mà còn gửi vào đó bức thông điệp vượt thời gian về tình người. Mạnh không xa lạ, cậu chính là tấm gương soi chiếu cho mỗi người đọc về hành trình trưởng thành của tâm hồn. Khép lại những trang văn chứa chan dư vị đồng quê, mùi hương của củ khoai nướng dường như vẫn còn thoang thoảng đâu đây trong không gian, không chỉ làm ấm lên một buổi chiều chớm hè se lạnh năm nào, mà còn tiếp tục sưởi ấm và thanh lọc tâm hồn của bao thế hệ độc giả trên hành trình hướng tới cái thiện xa xôi.

Bài tham khảo Mẫu 3

Có người từng nói rằng, điều còn lại sau khi gấp một trang sách không phải là cốt truyện, cũng không phải những biến cố gay cấn, mà chính là con người. Nhân vật văn học giống như một hạt giống được gieo vào tâm hồn người đọc; theo năm tháng, hạt giống ấy âm thầm nảy mầm, lớn lên thành những suy ngẫm về lẽ sống, về lòng người và về ý nghĩa của sự tồn tại. Bởi vậy, nhân vật chưa bao giờ chỉ là “người trong truyện”. Đằng sau mỗi số phận là một quan niệm sống, sau mỗi tính cách là một triết lí nhân sinh, sau mỗi hành động là tiếng nói thầm kín của trái tim người nghệ sĩ. Ý kiến: “Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời” đã khẳng định đúng bản chất ấy của văn học. Đọc truyện ngắn “Củ khoai nướng”, người đọc không chỉ gặp một cậu bé chăn trâu tên Mạnh với một nửa củ khoai trao đi trong buổi chiều lành lạnh đầu hè, mà còn bắt gặp ánh sáng của lòng nhân hậu, của sự thức tỉnh lương tâm và niềm tin bất diệt vào phần người đẹp đẽ vẫn luôn hiện hữu trong mỗi con người. Chính hình tượng Mạnh đã trở thành nơi kết tinh tư tưởng nhân văn sâu sắc của nhà văn: chỉ khi biết sống vì người khác, con người mới thực sự nhận được món quà quý giá nhất của cuộc đời.

Nhân vật là trung tâm của tác phẩm tự sự, là chiếc cầu nối giữa hiện thực và tư tưởng nghệ thuật. Nếu cốt truyện tạo nên sự vận động của tác phẩm thì nhân vật lại mang linh hồn của tác phẩm ấy. Thông qua việc xây dựng ngoại hình, tính cách, số phận và đặc biệt là đời sống nội tâm, nhà văn bộc lộ cách nhìn về con người, về cuộc sống và về những giá trị đáng được trân trọng. Bởi thế, phân tích một nhân vật không chỉ dừng lại ở việc nhận diện phẩm chất hay hành động của họ, mà còn phải khám phá điều nhà văn muốn gửi gắm phía sau hình tượng nghệ thuật ấy. Mạnh trong “Củ khoai nướng” là một nhân vật được xây dựng theo cách rất đặc biệt: không có những chiến công lớn lao, không trải qua những biến cố dữ dội, chỉ đối diện với một củ khoai và một lựa chọn. Thế mà từ lựa chọn nhỏ bé ấy, một vẻ đẹp nhân cách đã được soi chiếu rực rỡ.

Nhà văn không mở đầu câu chuyện bằng bi kịch hay xung đột, mà bằng một bức tranh đồng quê thanh bình sau cơn mưa. “Vòm trời như được rửa sạch, trở nên xanh và cao hơn”, cánh đồng màu sau mùa thu hoạch, những con sáo mỏ vàng tung tăng kiếm ăn, cái se lạnh còn sót lại của đầu hè... Khung cảnh ấy mang vẻ trong trẻo đến lạ, như thể thiên nhiên cũng đang chuẩn bị cho một câu chuyện đẹp về lòng người. Không gian nghệ thuật giàu chất thơ ấy còn làm nền cho sự xuất hiện của Mạnh – một cậu bé nông thôn bình dị, sau buổi học lại đi thả trâu như bao đứa trẻ quê khác. Không có bất cứ lời giới thiệu trực tiếp nào về hoàn cảnh gia đình, chỉ vài chi tiết nhỏ cũng đủ để người đọc hình dung cuộc sống của cậu còn nhiều thiếu thốn. Trời lành lạnh khiến cơn đói đến sớm, còn bữa cơm tối vẫn ở phía cuối con đường. Cơn đói ấy rất thật, rất đời và cũng rất trẻ con. Nó khiến người đọc dễ dàng đồng cảm với niềm háo hức của Mạnh khi phát hiện ra đám mầm khoai đỏ au nhô lên khỏi mặt đất. Tác giả dành nhiều dòng văn để miêu tả quá trình Mạnh đào củ khoai. Cậu “rón rén” bới từng lớp đất mềm, “thọc sâu tay xuống”, ôm trọn củ khoai rồi “từ từ lôi nó lên”. Nhịp kể chậm rãi như kéo dài khoảnh khắc hạnh phúc của cậu bé. Đó không chỉ là một động tác đào khoai, mà là hành trình tìm thấy niềm vui giữa cuộc sống nghèo khó. Trong cảm nhận của Mạnh, củ khoai “không chỉ đơn thuần là củ khoai sót”, nó giống như “quà tặng”, như “một kho báu trời đất ban riêng cho cậu”. Cách nhìn ấy mang đậm tâm hồn trẻ thơ: biết nâng niu những điều nhỏ bé, biết tìm thấy niềm vui trong những gì tưởng như bình thường nhất. Đặc biệt, nhà văn miêu tả rất tinh tế cảm giác chờ đợi của Mạnh khi củ khoai được vùi trong than hồng. Cậu “ngồi im lắng nghe một sự dịch chuyển vô cùng tinh tế dưới lớp than”, như thể có thể nghe thấy củ khoai đang chín dần. Mùi thơm “cứ đậm dần, cứ quánh lại, lan tỏa, xoắn xuýt” được cảm nhận bằng tất cả giác quan và cả trí tưởng tượng của một đứa trẻ đang đói. Những liên tưởng về ruột khoai “trong như thạch”, những giọt mật trào ra gặp lửa tạo thành hương thơm “chết người” không chỉ khắc họa sự hấp dẫn của món ăn dân dã, mà còn khiến người đọc cảm nhận sâu sắc niềm khát khao rất đỗi bình thường của Mạnh. Chính những trang văn ấy đã tạo nên một điểm tựa tâm lí quan trọng cho toàn bộ câu chuyện. Nhà văn không hề để nhân vật làm việc thiện một cách dễ dàng. Nếu Mạnh vốn no đủ, nếu củ khoai chỉ là món quà dư thừa, hành động chia sẻ sẽ trở nên nhẹ tênh và ít sức thuyết phục. Trái lại, ở đây, người cho cũng đang đói, cũng đang mong chờ từng giây phút được thưởng thức thành quả của mình. Củ khoai càng quý giá bao nhiêu thì sự lựa chọn về sau càng trở nên khó khăn bấy nhiêu. Đó là nghệ thuật tạo tình huống đặc sắc: đặt nhân vật vào cuộc đối đầu giữa nhu cầu bản năng và tiếng gọi của lương tâm. Chính từ đây, vẻ đẹp tâm hồn của Mạnh mới có cơ hội bừng sáng.

Trong văn học, nhiều nhà văn từng viết về lòng tốt của con người, song điều làm nên sức sống của “Củ khoai nướng” là lòng tốt ấy không xuất hiện như một phẩm chất có sẵn, mà như kết quả của một quá trình tự chiến thắng chính mình. Điều này gợi nhớ đến cậu bé Sơn trong “Gió lạnh đầu mùa” của Thạch Lam. Sơn cũng không phải một đứa trẻ giàu có, chiếc áo bông của em cũng rất quý trong những ngày rét buốt, vậy mà em vẫn sẵn sàng mang tặng Hiên – cô bé hàng xóm nghèo. Cả Sơn và Mạnh đều khiến người đọc nhận ra rằng, lòng nhân hậu không nảy sinh từ sự dư dả vật chất, mà được nuôi lớn từ một trái tim biết rung động trước nỗi khổ của người khác. Khi văn học đặt những đứa trẻ vào trung tâm của vẻ đẹp nhân bản, cũng là lúc các nhà văn gửi gắm niềm tin trong trẻo nhất của mình: bản tính thiện lương luôn tồn tại như một mạch nước ngầm trong tâm hồn con người.

Nếu phần đầu câu chuyện là khúc nhạc của niềm vui hồn nhiên thì cũng chính ở đó, nhà văn đã âm thầm chuẩn bị cho bước ngoặt lớn nhất trong hành trình trưởng thành của Mạnh. Một củ khoai được tìm thấy từ lòng đất rồi sẽ trở thành phép thử của lương tâm; một cậu bé chỉ nghĩ đến cơn đói của mình rồi sẽ học cách lắng nghe cơn đói của người khác. Từ đây, câu chuyện không còn xoay quanh một món ăn dân dã, mà bắt đầu đi sâu vào thế giới nội tâm – nơi diễn ra cuộc đối thoại lặng lẽ giữa cái tôi bản năng và phần người cao đẹp trong mỗi con người. Bước ngoặt của câu chuyện xuất hiện thật tự nhiên, không có một biến cố dữ dội, không một lời kêu cứu hay van xin. Chỉ là hai bóng người lặng lẽ tiến về phía bếp lửa: một ông lão mù và đứa cháu mồ côi. Chính sự bình dị ấy lại khiến tình huống truyện đạt tới chiều sâu của nghệ thuật. Nhà văn không tạo ra hoàn cảnh để thử thách lòng tốt bằng những xung đột gay gắt; ông chỉ để lòng tốt được đánh thức bởi một cuộc gặp gỡ rất đỗi đời thường. Và cũng từ khoảnh khắc ấy, câu chuyện chuyển từ không gian của cánh đồng sang không gian của tâm hồn, nơi diễn ra cuộc đối thoại âm thầm giữa cái đói của bản năng và tiếng nói của lương tri. Đáng chú ý, tác giả không miêu tả hai ông cháu người ăn mày như những con người đáng thương để khơi gợi sự thương hại. Trái lại, càng ít lời giới thiệu, hình ảnh của họ càng gợi nhiều ám ảnh. Người ông mù lòa chỉ lặng lẽ ôm chiếc tay nải cũ, cánh mũi khẽ phập phồng trước mùi khoai thơm. Đứa cháu cũng không chìa tay xin ăn, không cất một lời than thở, chỉ "thỉnh thoảng lén nhìn Mạnh". Đặc biệt, chi tiết cha mẹ cậu bé chết trong trận lũ quét chỉ được kể bằng một câu văn ngắn, không nhằm khơi nước mắt mà để người đọc hiểu đằng sau gương mặt sáng sủa ấy là một tuổi thơ đầy mất mát. Chính sự tiết chế trong bút pháp khiến nỗi đau hiện lên thấm thía hơn rất nhiều.

Nhà văn đã lựa chọn một cách khắc họa vô cùng tinh tế: người nghèo vẫn giữ nguyên lòng tự trọng. Ông lão chỉ xin lửa để hút thuốc. Cậu bé mồ côi chỉ im lặng đứng cạnh ông. Không một lời gợi ý về củ khoai. Không một ánh mắt cầu xin. Cái đói được giấu kín sau phẩm giá. Chính phẩm giá ấy mới làm lay động trái tim Mạnh. Văn học chân chính chưa bao giờ ca ngợi sự bố thí; điều mà văn học hướng tới là sự gặp gỡ giữa những tâm hồn biết tôn trọng nhau. Bởi vậy, lòng thương trong Củ khoai nướng không được xây dựng trên khoảng cách giữa người ban phát và người nhận ơn, mà được đặt trên nền tảng của sự đồng cảm giữa những con người cùng cảnh nghèo. Từ đây, diễn biến tâm lí của Mạnh được triển khai với độ tinh vi hiếm gặp trong một truyện ngắn viết về thiếu nhi. Nhà văn gần như không bình luận, chỉ lặng lẽ ghi lại những biểu hiện rất nhỏ của nhân vật. Mạnh "lén trút ra tiếng thở dài". Một tiếng thở dài tưởng như vô nghĩa, thực chất là dấu hiệu đầu tiên của sự thức tỉnh lương tâm. Tiếng thở dài ấy không dành cho mình mà dành cho những con người đang đói hơn mình. Nó đánh dấu sự dịch chuyển đầu tiên của điểm nhìn: từ cái tôi hướng vào bản thân sang cái tôi biết hướng về người khác. Ngay sau đó là hàng loạt những chi tiết giàu sức gợi: cậu "ngồi chết gí", "không dám động cựa", "mặt đỏ lên". Những phản ứng rất tự nhiên ấy cho thấy Mạnh bắt đầu cảm thấy mình có lỗi, dù về lí trí cậu hiểu rất rõ rằng củ khoai là do mình tìm được. Không ai trách cậu. Ông lão không trách. Cậu bé ăn mày không trách. Ngay cả người đọc cũng không thể trách. Thế nhưng, lương tâm lại là vị quan tòa nghiêm khắc nhất. Nó không kết án bằng lời, chỉ khiến con người không còn bình yên với chính mình.

Cao trào của truyện không nằm ở hành động trao củ khoai mà nằm ở ánh mắt của cậu bé ăn mày. Nhà văn viết: "Cái nhìn đĩnh đạc của một người tự trọng, không muốn bị thương hại..." Có thể xem đây là chi tiết đắt giá nhất của toàn bộ tác phẩm. Một ánh mắt mà chứa đựng cả nhân phẩm con người. Ánh mắt ấy không xin xỏ, không oán trách, càng không khơi gợi lòng thương hại. Nó giống như một tấm gương để Mạnh nhìn thấy chính mình. Trong văn học, nhiều khi một ánh mắt còn có sức mạnh hơn hàng trăm lời thoại. Ta từng bắt gặp ánh mắt đau đáu của lão Hạc khi gửi con chó Vàng cho ông giáo, ánh mắt chan chứa yêu thương của bé Thu trong giây phút nhận cha ở Chiếc lược ngà, hay ánh mắt của Giôn-xi hướng về chiếc lá cuối cùng trong truyện ngắn của O. Henry. Mỗi ánh mắt đều trở thành nơi hội tụ của nhân cách và số phận. Ánh mắt của cậu bé ăn mày trong Củ khoai nướng cũng vậy. Nó không chỉ khiến Mạnh xấu hổ, mà còn đánh thức ở cậu một ý thức mới về giá trị của sự sẻ chia. Đến đây, hình tượng củ khoai bắt đầu mang ý nghĩa biểu tượng. Lúc mới đào lên, nó là "kho báu", là niềm vui, là phần thưởng của lao động. Khi hai ông cháu xuất hiện, nó trở thành sự giằng co giữa bản năng và đạo đức. Đến khi họ rời đi, củ khoai lại biến thành "nhân chứng cho một việc làm đáng hổ thẹn". Hình ảnh ấy mang ý nghĩa triết lí sâu sắc. Một sự vật không thay đổi, chỉ có cách nhìn của con người thay đổi. Điều ấy chứng tỏ sự biến đổi lớn nhất không diễn ra ở củ khoai mà diễn ra trong tâm hồn Mạnh. Lương tâm đã khiến giá trị của sự vật được nhìn nhận bằng một hệ quy chiếu khác. Củ khoai không còn được cân đo bằng cái bụng đói mà được cân đo bằng nhân cách. Câu văn: "Dù Mạnh có dối lòng rằng mình chẳng có lỗi gì sất thì cậu vẫn không dám chạm vào củ khoai..." là một trong những câu văn đẹp nhất của truyện. Nhà văn đã diễn tả rất chính xác bản chất của đạo đức. Đạo đức không phải điều được áp đặt từ bên ngoài, cũng không phải sự cưỡng ép bởi dư luận. Đạo đức là khả năng con người tự đối thoại với chính mình. Khi một người không còn đủ bình yên để hưởng niềm vui riêng vì biết người khác đang đau khổ, ấy là lúc phần người trong họ đã lớn hơn phần bản năng. Mạnh không chiến thắng ai cả. Cậu chỉ chiến thắng chính mình. Mọi chiến thắng trước người khác đều có thể mang lại niềm kiêu hãnh; chiến thắng trước chính bản thân mới đem đến sự trưởng thành.

Nếu Nam Cao từng viết: "Người ta chỉ xấu xa, hư hỏng trước đôi mắt trước ảnh của phường ích kỷ", thì “Củ khoai nướng” lại đem đến một góc nhìn đầy hi vọng: ngay trong cái đói, con người vẫn có thể lựa chọn lòng nhân hậu. Điều này không phủ nhận hiện thực khắc nghiệt mà Nam Cao phản ánh, trái lại bổ sung cho nó một niềm tin đẹp đẽ. Hoàn cảnh có thể thử thách nhân tính, song không phải lúc nào cũng đánh bại được nhân tính. Chính niềm tin ấy làm nên chất nhân văn trong sáng của tác phẩm. Sự lựa chọn cuối cùng của Mạnh vì thế không còn là hành động cho đi một nửa củ khoai. Đó là kết quả tất yếu của cả một quá trình tự thức tỉnh. Điều đáng quý là nhà văn không hề miêu tả cảnh Mạnh trao củ khoai. Ông chủ động để khoảng trống ấy cho người đọc tự lấp đầy. Nghệ thuật bỏ ngỏ ấy khiến hành động đẹp trở nên kín đáo và chân thành hơn. Người làm điều thiện không cần một sân khấu để chứng minh lòng tốt. Lòng tốt đích thực luôn lặng lẽ như hạt mầm nằm sâu trong lòng đất, không phô trương mà vẫn đủ sức làm nảy nở những mùa xanh của cuộc đời. Chính ở khoảnh khắc ấy, Mạnh không còn là cậu bé chỉ biết háo hức trước mùi khoai nướng nữa. Cậu đã bước qua một ngưỡng cửa quan trọng của tuổi thơ: biết sống trong cảm giác của người khác. Và cũng từ đây, nhân vật Mạnh không chỉ thuộc về thế giới của truyện ngắn “Củ khoai nướng”, mà trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp của lòng nhân ái được đánh thức từ những điều bình dị nhất.

Điều làm nên sức sống lâu bền của nhân vật Mạnh không chỉ nằm ở hành động trao đi nửa củ khoai, mà còn ở cảm xúc sau khi đã cho đi. Câu chuyện khép lại bằng hình ảnh cậu bé trở về nhà khi trời đã tối mịt. Cái đói vẫn còn đó, bữa cơm chiều đã muộn, song trong lòng Mạnh lại ngập tràn một niềm vui rất lạ. Nhà văn viết: “Giờ đây mới là lúc cậu sống trọn vẹn với cảm giác ngây ngất của người vừa được ban tặng một món quà vô giá.” Cách diễn đạt ấy mở ra một nghịch lí đầy ý nghĩa: người cho lại là người được nhận. Nửa củ khoai đã rời khỏi tay Mạnh, đổi lại, cậu có được sự thanh thản của lương tâm và niềm hạnh phúc của một trái tim biết yêu thương. Đó là thứ hạnh phúc không thể đong đếm bằng vật chất, càng không thể mua bằng tiền bạc. Nó chỉ đến khi con người biết vượt qua cái tôi ích kỉ để hướng về người khác. Chi tiết Mạnh “nhắm mắt lại mường tượng giây phút cậu bé kia mở gói giấy báo ra” là một nét chấm phá đặc biệt tinh tế. Điều làm cậu vui không phải vì người khác biết ơn mình, càng không phải mong nhận một lời cảm ơn. Niềm vui của Mạnh nằm trong tưởng tượng về niềm vui của người khác. Hạnh phúc của cậu được tạo nên từ hạnh phúc của cậu bé mồ côi. Đây chính là biểu hiện cao đẹp nhất của lòng nhân ái. Nhà văn dường như muốn nói rằng: con người chỉ thật sự trưởng thành khi biết đặt niềm vui của mình trong niềm vui của người khác.

Đặc biệt, hình ảnh “nửa củ khoai” ở cuối truyện đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một món quà vật chất để trở thành biểu tượng của tình người. Đó chỉ là nửa củ khoai nhỏ bé, chẳng đủ xóa đi cái nghèo, chẳng đủ thay đổi số phận của cậu bé ăn mày. Song đôi khi, điều con người cần nhất giữa cuộc đời không phải là những món quà lớn lao, mà là cảm giác mình vẫn được yêu thương, vẫn được thế giới dịu dàng đối đãi. Nửa củ khoai vì thế giống như một đốm lửa nhỏ giữa buổi chiều se lạnh, không đủ làm bừng sáng cả cánh đồng, lại đủ sưởi ấm hai tâm hồn đang gặp nhau trong tình thương. Hình tượng ấy gợi nhớ đến chiếc áo bông trong "Gió lạnh đầu mùa" của Thạch Lam. Chiếc áo chỉ là một vật rất nhỏ, nửa củ khoai cũng chỉ là một món ăn bình dị. Song cả hai đều trở thành biểu tượng của sự sẻ chia. Sơn trao chiếc áo cho Hiên không phải vì em giàu có, cũng như Mạnh chia nửa củ khoai không phải vì cậu dư dả. Chính sự thiếu thốn khiến những món quà ấy trở nên quý giá hơn. Nếu chiếc áo mang hơi ấm của tình bạn, thì nửa củ khoai mang hơi ấm của lòng trắc ẩn. Hai nhà văn gặp nhau ở một điểm: điều làm nên vẻ đẹp của con người không nằm ở giá trị của món quà, mà ở tấm lòng gửi gắm trong món quà ấy.

Ở bình diện rộng hơn, nhân vật Mạnh còn gợi nhắc đến cụ Bơ-men trong "Chiếc lá cuối cùng" của O. Henry. Một người dành bức tranh cuối đời để níu giữ hi vọng sống cho cô gái trẻ; một cậu bé chia nửa củ khoai để đem đến "phép lạ" cho người bạn đồng cảnh. Một bên là kiệt tác nghệ thuật, một bên chỉ là món quà quê mộc mạc. Khoảng cách về giá trị vật chất là rất lớn, song điểm gặp gỡ lại vô cùng sâu sắc: lòng nhân hậu luôn có sức mạnh cứu rỗi con người. Nghệ thuật chân chính, dù được viết ở phương Đông hay phương Tây, đều gặp nhau ở niềm tin rằng tình yêu thương là nguồn năng lượng có thể làm cho cuộc đời bớt lạnh giá.

Đặt nhân vật Mạnh trong mạch nguồn văn học Việt Nam, có thể thấy đây là sự tiếp nối đẹp đẽ truyền thống nhân đạo vốn đã được bồi đắp từ bao thế hệ nhà văn. Nam Cao xót xa trước những con người bị cái đói dồn đến bước đường cùng nhưng vẫn cố giữ thiên lương. Thạch Lam lặng lẽ phát hiện vẻ đẹp của lòng trắc ẩn trong những tâm hồn trẻ nhỏ. “Củ khoai nướng” lại góp thêm một tiếng nói nhẹ nhàng mà bền bỉ: ngay giữa cuộc sống bình thường nhất, chỉ cần con người biết sống vì nhau thì cuộc đời vẫn luôn có những phép màu.

Có thể nói, thành công của nhà văn còn nằm ở nghệ thuật xây dựng nhân vật rất giàu chiều sâu. Mạnh không được khắc họa qua những lời giới thiệu trực tiếp, cũng không được miêu tả bằng những lời ca ngợi. Tính cách của cậu hiện lên qua từng cử chỉ, từng ánh mắt, từng biến động rất nhỏ của tâm trạng. Nhà văn gần như trao toàn bộ quyền đánh giá cho người đọc. Chính lối viết ấy khiến nhân vật trở nên chân thực và có sức ám ảnh lâu dài.

Đặc sắc hơn cả là nghệ thuật miêu tả diễn biến tâm lí. Mỗi chuyển động trong tâm hồn Mạnh đều có nguyên nhân, đều phát triển theo trình tự hợp lí: từ háo hức, vui sướng đến bối rối, day dứt, tự vấn rồi thanh thản. Đó là quy luật rất tự nhiên của đời sống tinh thần. Nhà văn không hề "ép" nhân vật phải trở nên cao thượng, mà để lòng nhân hậu nảy nở như một hạt mầm gặp đúng mảnh đất của lương tri. Chính sự phát triển logic ấy làm cho nhân vật có sức thuyết phục lớn.

Nghệ thuật xây dựng tình huống cũng góp phần làm nổi bật tư tưởng tác phẩm. Một củ khoai nướng – sự lựa chọn tưởng chừng nhỏ bé – lại trở thành phép thử nhân cách. Văn học nhiều khi không cần những biến cố dữ dội để khám phá con người. Chỉ cần đặt con người trước một lựa chọn, bản chất của họ sẽ tự bộc lộ. Từ chỗ là "kho báu", củ khoai trở thành "nhân chứng", rồi cuối cùng hóa thành "phép lạ". Hành trình biến đổi ý nghĩa của hình tượng ấy cũng chính là hành trình trưởng thành của Mạnh.

Bởi thế, nhân vật Mạnh đã minh chứng đầy sức thuyết phục cho nhận định: "Nhà văn sáng tạo nhân vật để gửi gắm tư tưởng, tình cảm và quan niệm của mình về cuộc đời." Qua Mạnh, nhà văn gửi gắm niềm tin rằng bản năng có thể khiến con người nghĩ đến mình trước tiên, song lòng nhân hậu sẽ dạy con người biết nghĩ đến người khác. Cuộc sống có thể còn nghèo khó, song không gì có thể làm con người nghèo đi nếu trong tim vẫn còn tình yêu thương. Điều quý giá nhất mà con người để lại cho nhau không phải là của cải, mà là khả năng làm cho một trái tim khác cảm thấy được sưởi ấm.

Có những nhân vật bước ra từ trang sách rồi chìm vào quên lãng. Có những nhân vật chỉ cần một hành động rất nhỏ đã ở lại mãi trong ký ức người đọc. Mạnh thuộc về kiểu nhân vật thứ hai. Nửa củ khoai trao đi tưởng như rất nhẹ, lại nâng một tâm hồn lên cao hơn chính mình. Cũng từ nửa củ khoai bình dị ấy, người đọc nhận ra một chân lí đẹp đẽ: điều làm cho con người trở nên giàu có không phải là những gì họ giữ lại, mà là những gì họ sẵn lòng trao đi. Và khi văn học khơi dậy được vẻ đẹp ấy, văn học không chỉ phản ánh cuộc sống mà còn âm thầm làm cho cuộc sống trở nên nhân ái hơn, đúng với sứ mệnh cao quý nhất của nghệ thuật từ bao đời.

Bài tham khảo Mẫu 4