Soạn bài Mùa lá rụng trong vườn SGK Ngữ văn 12 tập 1 Kết nối tri thức

Nội dung chính

Chị Hoài từng là dâu trưởng, vợ anh cả Tường liệt sĩ, trong nhà ông giáo Bằng. Sau đó chị đã có gia đình mới và sinh sống ở quê nhưng cả gia đình ông Bằng vẫn rất yêu quý chị. Nhận được thư ông Bằng kể về truyện Cừ bỏ trốn ra nước ngoài, chị thu xếp lên với nhà chồng cũ vào chiều 30 Tết. Thấy chị, những người em chồng đều mừng rỡ, tay bắt mặt mừng. Chị ân cần hỏi han từng người và đem quà quê biếu gia đình. Ông Bằng đang chuẩn bị cúng bữa cơm tất niên. Cả ông Bằng và chị Hoài đều rưng rưng xúc động, không ngăn được dòng nước mắt. Sau những lời hỏi thăm ân cần, ông Bằng chắp tay thành kính cúng tổ tiên. Dòng tâm tư và lời khấn vái của ông bày tỏ tấm lòng tri ân với tiên tổ, kết nối quá khứ với hiện tại. Ông Bằng vừa cúng xong, Hoài liền thế chân ông cụ bái lạy tiên tổ. Sau lễ cúng, mọi người hân hoan ngồi vào mâm cơm chiều 30 Tết, một mâm cơm sung túc, đủ đầy với đủ các món ăn truyền thống và thêm cả những món cầu kì do cô Lí chuẩn bị.

Trước khi đọc 1

Trả lời Câu hỏi 1 Trước khi đọc trang 19 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Theo trải nghiệm của bạn, mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên trong một gia đình thường được bộc lộ rõ nét ở những thời điểm hoặc tình huống nào? Vì sao?

Phương pháp giải:

Xác định thời điểm hoặc tình huống làm nổi bật sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình

Lí giải vì sao những thời điểm đó thể hiện rõ tình cảm gia đình

Lời giải chi tiết:

Cách 1

Mối quan hệ gắn kết trong gia đình thường bộc lộ rõ nhất vào những dịp sum họp như lễ, Tết, giỗ chạp, sinh nhật hoặc khi gia đình gặp khó khăn, biến cố. Vì đó là lúc các thành viên quan tâm, sẻ chia, yêu thương và cùng nhau vượt qua mọi hoàn cảnh.

Trước khi đọc 2

Trả lời Câu hỏi 2 Trước khi đọc trang 19 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Chia sẻ ấn tượng của bạn về một tác phẩm đã đọc liên quan đến đề tài gia đình.

Phương pháp giải:

Nhớ lại tên các tác phẩm mình đã đọc, đã học viết về đề tài gia đình và nêu ấn tượng về tác phẩm đó.

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Một số tác phẩm viết về gia đình ví dụ như Chiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng), Bức tranh của em gái tôi (Tạ Duy Anh), Mẹ vắng nhà (Nguyễn Thi), Cuộc chia tay của những con búp bê (Khánh Hoài),...

- Các tác phẩm về gia đình thường để lại cho em nhiều cảm xúc bởi chúng phản ánh những tình cảm gần gũi, chân thành và thiêng liêng. Qua đó, em nhận ra giá trị của tình thân và ý thức hơn trong việc yêu thương, quan tâm đến gia đình.

Trong khi đọc 1

Trả lời Câu hỏi 1 Trong khi đọc trang 19 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Chú ý cách nhà văn giới thiệu nhân vật 

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn văn, chỉ ra các nhà văn giới thiệu nhân vật 

Lời giải chi tiết:

- Nhà văn đã giới thiệu nhân vật chị Hoài thông qua tình huống xuất hiện đột ngột trước cổng nhà vào chiều ba mươi Tết, khiến sự trở về của chị trở nên bất ngờ và giàu ý nghĩa.

- Đồng thời, tác giả kết hợp miêu tả ngoại hình mộc mạc, chi tiết đời thường với những nét biểu cảm tinh tế để làm nổi bật vẻ đẹp nội tâm và sự gắn bó của nhân vật với gia đình.

Trong khi đọc 2

Trả lời Câu hỏi 2 Trong khi đọc trang 20 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Theo dõi lời thoại, hành động gợi mở tính các nhân vật 

Phương pháp giải:

Đọc kĩ văn bản

Tìm những lời thoại và chi tiết mô tả hành động của nhân vật.

Lời giải chi tiết:

- Lời thoại và hành động của các nhân vật cho thấy sự thân thiết, chân thành và giàu tình cảm gia đình.

- Nhân vật chị Hoài hiện lên là người gần gũi, tự nhiên, quan tâm đến mọi người.

Trong khi đọc 3

Trả lời Câu hỏi 3 Trong khi đọc trang 21 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Tìm các chi tiết cho thấy đức tính tốt đẹp của chị Hoài 

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn văn

Tìm trong đoạn văn một chi tiết phù hợp 

Lời giải chi tiết:

Cách 1

Các chi tiết cho thấy đức tính tốt đẹp của chị Hoài:

- Chị Hoài trở về thăm gia đình ông Bằng vào chiều ba mươi Tết: thể hiện sự thủy chung, tình nghĩa, luôn hướng về gia đình chồng cũ dù đã có cuộc sống riêng.

- Chị vui vẻ, thân mật hỏi thăm từng người trong gia đình: cho thấy chị là người chu đáo, quan tâm và giàu tình cảm.

- Chị xúc động khi gặp lại ông Bằng, kính trọng gọi ông là “thầy”: thể hiện lòng kính trọng, biết ơn và giữ gìn tình nghĩa gia đình.

- Chị hòa nhập tự nhiên với mọi người trong gia đình: cho thấy sự nhân hậu và gắn bó với những giá trị truyền thống.

Trong khi đọc 4

Trả lời Câu hỏi 4 Trong khi đọc trang 22 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Lưu ý cách diễn tả sắc thái cảm xúc đa dạng của các nhân vật, nhất là nhân vật ông Bằng 

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn trích

Xác định những sắc thái cảm xúc được thể hiện qua nhân vật

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Nhà văn đã khắc họa sắc thái cảm xúc của ông Bằng một cách tinh tế qua hàng loạt chi tiết như ánh mắt, giọng nói run rẩy và những cử chỉ nghẹn ngào.

- Nhân vật trải qua nhiều cung bậc cảm xúc đan xen như ngạc nhiên, xúc động, vui mừng và cả nỗi nghẹn ngào khi gặp lại người thân.

Trong khi đọc 5

Trả lời Câu hỏi 5 Trong khi đọc trang 22 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Liên hệ với không khí, nghi thức của lễ cúng gia tiên mà bạn từng trải nghiệm

Phương pháp giải:

Liên hệ với trải nghiệm thực tế về lễ cúng gia tiên trong gia đình hoặc địa phương.

Nêu không khí và một vài nghi thức tiêu biểu

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Lễ cúng gia tiên thường diễn ra trong không khí trang nghiêm, ấm áp và thiêng liêng.

- Các thành viên trong gia đình cùng chuẩn bị mâm lễ, dọn dẹp bàn thờ, thắp hương và thành kính tưởng nhớ tổ tiên.

- Nghi thức này thể hiện lòng biết ơn với ông bà, tổ tiên, đồng thời gắn kết tình cảm giữa các thế hệ trong gia đình.

Trong khi đọc 6

Trả lời Câu hỏi 6 Trong khi đọc trang 23 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Chú ý đến bối cảnh dẫn đến màn độc thoại của nhân vật ông Bằng và nội dung độc thoại

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn trích

Xác định bối cảnh trước khi ông Bằng độc thoại

Lời giải chi tiết:

Màn độc thoại của ông Bằng diễn ra trong không gian thiêng liêng của lễ cúng gia tiên. Nội dung thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và sự gắn bó với truyền thống gia đình.

Trong khi đọc 7

Trả lời Câu hỏi 7 Trong khi đọc trang 24 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Suy đoán dụng ý và cảm hứng của tác giả khi kể một cách chi tiết về mâm cỗ Tết cũng như công phu chuẩn bị của nhân vật Lý. 

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn trích 

Suy đoán dựa trên cảm nhận cá nhân về chi tiết 

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Việc miêu tả chi tiết mâm cỗ Tết và sự chuẩn bị công phu của nhân vật Lý nhằm khắc họa rõ nét phẩm chất đảm đang, tỉ mỉ và giàu trách nhiệm của người phụ nữ trong gia đình.

- Qua đó, tác giả cũng thể hiện cảm hứng trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống và không khí ấm áp, sum vầy của ngày Tết cổ truyền.

Xem thêm

Cách 2

Tác giả muốn làm nổi bật sự chu đáo, đảm đang của nhân vật Lý. Đồng thời thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống trong dịp Tết.

Tác giả muốn làm nổi bật sự chu đáo, đảm đang của nhân vật Lý. Đồng thời thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống trong dịp Tết.

Cách 2

- Việc miêu tả chi tiết mâm cỗ Tết và sự chuẩn bị công phu của nhân vật Lý nhằm khắc họa rõ nét phẩm chất đảm đang, tỉ mỉ và giàu trách nhiệm của người phụ nữ trong gia đình.

- Qua đó, tác giả cũng thể hiện cảm hứng trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống và không khí ấm áp, sum vầy của ngày Tết cổ truyền.

* Sau khi đọc

Nội dung chính: Văn bản kể về cuộc gặp gỡ đầy xúc động của chị Hoài với gia đình ông Bằng vào dịp cuối năm, qua đó khắc họa sâu sắc tình cảm gia đình gắn bó, nghĩa tình dù có sự đổi thay của thời gian và hoàn cảnh. Đồng thời, tác phẩm làm nổi bật vẻ đẹp của các nhân vật (đặc biệt là chị Hoài và ông Bằng), thể hiện sự trân trọng những giá trị truyền thống như tình thân, lòng biết ơn tổ tiên và không khí thiêng liêng, ấm áp của ngày Tết cổ truyền.

Gợi ý trả lời câu hỏi sau khi đọc

Câu 1 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Tóm lược các sự việc chính được kể trong đoạn trích. Nếu phải đặt cho đoạn trích một nhan đề riêng, bạn có đề xuất gì? Đề xuất của bạn dựa trên cơ sở nào?

Trả lời:

* Tóm tắt:

- Đoạn trích kể về việc chị Hoài bất ngờ trở về thăm gia đình ông Bằng vào chiều ba mươi Tết, trong lúc cả nhà đang chuẩn bị tất niên.

- Sự xuất hiện của chị khiến mọi người xúc động, vui mừng, cùng nhau trò chuyện, hỏi han và ôn lại kỉ niệm cũ.

- Chị Hoài thể hiện sự quan tâm qua việc mang quà, thăm hỏi từng người, đặc biệt là ông Bằng.

- Không khí gia đình chuyển sang trang nghiêm khi chuẩn bị và tiến hành lễ cúng gia tiên.

- Ông Bằng xúc động sâu sắc, hướng về tổ tiên và suy ngẫm về truyền thống, gia đình.

* Nhan đề: Cuộc trở về chiều ba mươi tết. Cơ sở: Phản ánh sự kiện trung tâm và làm nổi bật được chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.

Cách 2

Câu 2 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Trình bày ấn tượng của bạn về nhân vật chị Hoài. Bạn có nhận xét gì về cách tác giả khắc họa nhân vật này?

Trả lời:

Nhân vật chị Hoài trong Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng) để lại ấn tượng sâu sắc là người phụ nữ truyền thống, đẹp người đẹp nết, thùy mị, đằm thắm và thủy chung. Dù đã tái giá, chị vẫn giữ tấm lòng đôn hậu, là cầu nối gắn kết gia đình nhà chồng cũ, tượng trưng cho nét đẹp văn hóa bền vững, trong sáng trước những thay đổi của cuộc sống.

1. Ấn tượng về nhân vật chị Hoài

- Vẻ đẹp ngoại hình và tâm hồn: Chị Hoài hiện lên với nét đẹp đằm thắm của người phụ nữ nông thôn: người thon gọn, khuôn mặt rộng, đôi mắt hai mí dịu dàng, miệng cười tươi. Nét đẹp ấy toát ra từ sự chân thành, tình cảm đôn hậu trong cách ứng xử.

- Tấm lòng thủy chung, tình nghĩa: Dù là dâu trưởng đã xa gia đình, thậm chí đã đi bước nữa, chị Hoài vẫn trân trọng quá khứ, giữ tấm lòng trong sáng, thủy chung với gia đình ông Bằng. Sự trở về của chị vào chiều 30 Tết mang lại sự ấm áp, khẳng định tình cảm gia đình thiêng liêng.

- Vẻ đẹp truyền thống bền vững: Chị Hoài giống như một "vật báu" tâm hồn, biểu tượng cho những giá trị truyền thống tốt đẹp không bị mai một trước sự bon chen, thay đổi của thời đại.

2. Nhận xét về cách khắc họa nhân vật của tác giả

- Khắc họa qua ngoại hình và hành động: Tác giả sử dụng các chi tiết cụ thể về ngoại hình (chiếc khăn len nâu, khuôn mặt...) và hành động (kính cẩn trước bàn thờ, sự quan tâm đến mọi người) để khắc họa chân dung.

- Đặt nhân vật trong tình huống so sánh: Chị Hoài được đặt trong bối cảnh gia đình rạn nứt để nổi bật vẻ đẹp tâm hồn. Sự dịu dàng, gắn kết của chị tương phản với sự phức tạp, xa cách của các mối quan hệ hiện đại, làm nổi bật ý nghĩa của chị.

- Tên nhân vật gợi ý nghĩa: Cái tên "Hoài" gợi lên sự hoài niệm, những giá trị hằng thường, thủy chung.

- Nghệ thuật miêu tả tâm lý: Ma Văn Kháng miêu tả nhân vật tự nhiên, nhẹ nhàng qua lời nói và hành động, tạo nên một hình tượng phụ nữ Việt Nam vừa đời thường vừa cao quý.

Cách 2

Câu 3 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Tìm hiểu các thủ pháp được tác giả vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng. Bạn tâm đắc nhất với thủ pháp nào? Bạn đã từng gặp tác phẩm truyện nào khác có sử dụng thủ pháp ấy?

Trả lời:

* Các thủ pháp nghệ thuật

- Khắc họa qua hành động, nghi thức: Tác giả mô tả chi tiết các động tác thắp hương ngày Tết (rửa tay, chỉnh quần áo, thắp hương, khấn vái) để thể hiện sự nghiêm trang, tôn kính tổ tiên và nề nếp gia phong của ông Bằng.

- Miêu tả diễn biến tâm lý, nội tâm: Nhân vật ông Bằng hiện lên qua suy nghĩ sâu sắc về gia đình, sự thay đổi của xã hội, những lo âu và niềm hy vọng vào thế hệ sau, tạo nên hình ảnh một người cha tâm huyết, sâu sắc.

- Ngôn ngữ đối thoại, độc thoại: Ngôn ngữ của ông Bằng điềm đạm, suy tư, phản ánh chiều sâu tri thức và trải nghiệm sống của một người đàn ông trụ cột trong gia đình.

* Thủ pháp tâm đắc nhất: Miêu tả tâm lý qua hành động và nội tâm. Thủ pháp này làm cho nhân vật không khô khan, mà hiện lên sống động, gần gũi, vừa truyền thống vừa hiện đại. Nó cho thấy tình yêu thương, sự trân trọng cội nguồn của ông Bằng một cách tự nhiên và sâu sắc nhất.

* Thủ pháp miêu tả tâm lý qua hành động/cử chỉ từng được sử dụng rất thành công trong tác phẩm "Vợ chồng A Phủ" của Tô Hoài. Cụ thể, cảnh Mị cởi trói cho A Phủ được khắc họa qua những hành động run rẩy, cắt nút dây, cho thấy sự đấu tranh nội tâm và khát vọng sống mạnh mẽ của nhân vật.

Cách 2

Câu 4 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Sự đồng cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật trên vấn đề ứng xử với những giá trị tốt đẹp của văn hóa gia đình, văn hóa truyền thống Việt Nam có thể được nhận ra qua những dấu hiệu nào? Hãy phân tích một dấu hiệu mà bạn cho là nổi bật.

Trả lời:

* Các dấu hiệu cho thấy sự đồng cảm giữa người kể chuyện và nhân vật:

- Người kể chuyện sử dụng giọng văn ấm áp, trân trọng khi miêu tả không khí gia đình ngày Tết → thể hiện thái độ đề cao giá trị truyền thống.

- Các chi tiết về mâm cỗ Tết, lễ cúng gia tiên, sự sum họp được miêu tả kĩ lưỡng, giàu cảm xúc → cho thấy sự gắn bó với văn hóa gia đình.

- Người kể chuyện tập trung khắc họa những hành động, lời nói thể hiện tình nghĩa giữa các thành viên → cùng hướng tới giá trị “tình thân”.

- Việc miêu tả cảm xúc của nhân vật (xúc động, nghẹn ngào, thành kính) mang tính đồng điệu với cảm xúc người kể.

- Không có sự mỉa mai hay phê phán, mà là thái độ nâng niu, trân trọng → biểu hiện sự đồng cảm rõ rệt.

* Phân tích dấu hiệu nổi bật (cảnh lễ cúng gia tiên):

- Cảnh lễ cúng gia tiên được miêu tả trong không gian trang nghiêm, thiêng liêng.

- Nhân vật ông Bằng thể hiện lòng thành kính, biết ơn tổ tiên → đại diện cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.

- Người kể chuyện tập trung khắc họa kĩ cảm xúc, trạng thái tâm lí của nhân vật trong khoảnh khắc này → cho thấy sự đồng cảm sâu sắc.

- Đây là chi tiết hội tụ đầy đủ giá trị văn hóa gia đình:

+ Sự kết nối các thế hệ.

+ Ý thức gìn giữ truyền thống.

+ Tình cảm thiêng liêng với cội nguồn.

- Qua đó, có thể thấy người kể chuyện và nhân vật cùng chung một thái độ: trân trọng, gìn giữ những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam.

Cách 2

Câu 5 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Xác định những câu, những đoạn văn nói về tâm lí nhân vật. Nêu và nhận xét về một số hình thức thể hiện tâm lí nhân vật đã được nhà văn sử dụng.

Trả lời:

- Những câu, đoạn văn nói về tâm lí nhân vật:

+ Đoạn miêu tả tâm trạng ông Bằng khi chị Hoài xuất hiện: từ ngạc nhiên → xúc động → nghẹn ngào.

+ Đoạn ông Bằng đứng trước bàn thờ tổ tiên: cảm giác “lâng lâng”, “như quên hết xung quanh” → thể hiện trạng thái nhập tâm, thành kính.

+ Đoạn chị Hoài khi gặp lại gia đình: hành động vội vã, xúc động, lời nói nghẹn ngào → biểu hiện tâm lí dồn nén.

+ Các chi tiết về ánh mắt, giọng nói, cử chỉ của nhân vật trong lúc trò chuyện → phản ánh trạng thái tình cảm bên trong.

- Các hình thức thể hiện tâm lí nhân vật:

+ Miêu tả trực tiếp tâm lí: tác giả gọi tên trạng thái cảm xúc (xúc động, nghẹn ngào, lâng lâng…).

+ Miêu tả gián tiếp qua hành động, cử chỉ: ánh mắt, giọng nói, dáng đi, cách ứng xử.

+ Độc thoại nội tâm: đặc biệt ở nhân vật ông Bằng khi đứng trước bàn thờ tổ tiên.

+ Miêu tả qua hoàn cảnh, không gian: không khí Tết, lễ cúng → tác động đến tâm lí nhân vật.

- Nhận xét:

+ Các hình thức được sử dụng linh hoạt, kết hợp tự nhiên → làm nổi bật chiều sâu tâm lí.

+ Tâm lí nhân vật được thể hiện tinh tế, chân thực, phù hợp với hoàn cảnh.

+ Đặc biệt, độc thoại nội tâm giúp bộc lộ rõ suy nghĩ sâu kín và giá trị tinh thần của nhân vật.

Cách 2

Câu 6 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Nội dung đoạn trích có thể hé lộ được điều gì về ý nghĩa ẩn dụ của nhan đề cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn?

Trả lời

Nhan đề “Mùa lá rụng trong vườn” gợi quy luật tự nhiên: lá rụng là biểu hiện của sự đổi thay, mất mát theo thời gian.

- “Khu vườn” ẩn dụ cho gia đình – nơi các thế hệ cùng tồn tại và gắn bó.

- Đoạn trích cho thấy dù có sự thay đổi (chị Hoài đã rời gia đình, thời gian trôi đi), nhưng tình cảm gia đình vẫn bền chặt.

- “Lá rụng” không chỉ là mất đi mà còn là sự tiếp nối, chuẩn bị cho một vòng đời mới.

- Nhan đề thể hiện tư tưởng: gia đình luôn vận động, biến đổi nhưng các giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ.

Cách 2

Câu 7 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Tìm trong đoạn trích những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu các sự kiện, vấn đề sẽ được tác giả khơi sâu, làm rõ nét hơn ở phần sau của cuốn tiểu thuyết. Theo bạn, khi các nhà văn xây dựng tác phẩm tự sự có quy mô lớn, việc “cài cắm” trước một số chi tiết then chốt có ý nghĩa gì?

Trả lời

- Những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu:

+ Chi tiết chị Hoài bất ngờ trở về → báo hiệu sự khơi lại các mối quan hệ, tình cảm gia đình trong quá khứ.

+ Chi tiết thái độ xúc động của ông Bằng → báo hiệu những suy tư sâu sắc về gia đình, truyền thống sẽ được khai thác.

+ Chi tiết mâm cỗ Tết, sự chuẩn bị công phu → báo hiệu vai trò quan trọng của nếp sống gia đình.

+ Chi tiết lễ cúng gia tiên → báo hiệu chủ đề về cội nguồn, truyền thống sẽ được đào sâu.

- Ý nghĩa của việc “cài cắm” chi tiết:

+ Tạo sự liên kết chặt chẽ cho cốt truyện.

+ Gợi mở hướng phát triển của câu chuyện.

+ Tăng chiều sâu tư tưởng và tính thống nhất của tác phẩm.

+ Gây hứng thú, kích thích sự chờ đợi của người đọc.

Cách 2

Câu 8 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Theo bạn, những đặc điểm nào của tiểu thuyết hiện đại được thể hiện rõ qua đoạn trích? Chọn phân tích một vài đặc điểm mà bạn thấy tâm đắc.

Trả lời

- Những đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại thể hiện qua đoạn trích:

+ Tác phẩm tập trung phản ánh đời sống sinh hoạt gia đình với những chi tiết đời thường gần gũi.

+ Chú trọng khai thác chiều sâu tâm lí nhân vật, đặc biệt là ông Bằng và chị Hoài.

+ Cốt truyện không có xung đột gay gắt mà thiên về diễn biến cảm xúc, tình cảm.

+ Sử dụng nhiều chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng (mâm cỗ Tết, lễ cúng gia tiên…).

+ Giọng điệu trần thuật nhẹ nhàng, giàu tính suy tư, nhân văn.

- Phân tích đặc điểm tiêu biểu:

+ Đặc điểm nổi bật nhất là việc đi sâu vào tâm lí nhân vật, thể hiện qua các trạng thái xúc động, nghẹn ngào và độc thoại nội tâm.

+ Nhờ đó, nhân vật hiện lên chân thực, có chiều sâu và mang giá trị khái quát về con người trong xã hội.

Cách 2

Kết nối đọc – viết

Câu hỏi (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Hình tượng chị Hoài dưới ngòi bút Ma Văn Kháng dễ gợi liên tưởng đến những hình tượng người chị khác trong nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam. Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về hình tượng người chị trong một tác phẩm tự chọn đã gây cho bạn những ấn tượng và cảm xúc sâu sắc.

Đoạn văn tham khảo

Hình tượng chị Hoài trong Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng để lại trong tôi nhiều xúc động sâu sắc. Chị xuất hiện với dáng vẻ giản dị, mộc mạc của một người phụ nữ nông thôn nhưng lại mang trong mình một tâm hồn giàu tình nghĩa. Dù đã có gia đình riêng, chị vẫn trở về thăm gia đình cũ vào chiều ba mươi Tết, mang theo cả những món quà quê và tấm lòng chân thành. Cách chị hỏi han từng người, đặc biệt là sự quan tâm dành cho ông Bằng, cho thấy chị là người sống thủy chung, luôn trân trọng quá khứ. Ở chị Hoài, tôi cảm nhận được vẻ đẹp của tình nghĩa gia đình – âm thầm nhưng bền chặt. Hình tượng ấy khiến tôi thêm tin rằng, dù thời gian có đổi thay, những giá trị tình thân vẫn luôn còn mãi.

Cách 2

Bài giảng: Nỗi buồn chiến tranh - Cô Trương San (Giáo viên loigiaihay)

Xem thêm các bài Soạn văn lớp 12 Kết nối tri thức hay nhất, ngắn gọn khác:

• Thực hành tiếng Việt trang 26

• Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

• Trình bày kết quả so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

• Củng cố, mở rộng trang 36

• Thực hành đọc: Trên xuồng cứu nạn

Xem thêm các tài liệu học tốt lớp 12 hay khác:

• HOT 500+ Đề thi thử tốt nghiệp THPT, ĐGNL các trường ĐH fle word có đáp án (2025).

•  Combo 3 khóa học Toán - Văn - Anh lớp 1-12 chỉ với 250k
•  Phòng luyện 1000 đề VIP ĐGNL các trường ĐHQGHN, Tp.HCM, Bách Khoa, tốt nghiệp THPT chỉ với 399k
•  Mã giảm giá 20% sản phẩm sách loigiaihay trên Shopee mall

Đã có app loigiaihay trên điện thoại, giải bài tập SGK, SBT Soạn văn, Văn mẫu, Thi online, Bài giảng....miễn phí. Tải ngay ứng dụng trên Android và iOS.

Theo dõi chúng tôi miễn phí trên mạng xã hội facebook và youtube:

 

Nếu thấy hay, hãy động viên và chia sẻ nhé! Các bình luận không phù hợp với nội quy bình luận trang web sẽ bị cấm bình luận vĩnh viễn.

 Trang trướcTrang sau 

---

Giải bài tập lớp 12 Kết nối tri thức khác

• Soạn văn 12 (hay nhất) - KNTT
• Soạn văn 12 (ngắn nhất) - KNTT
• Giải sgk Toán 12 - KNTT
• Giải Tiếng Anh 12 Global Success
• Giải sgk Tiếng Anh 12 Smart World
• Giải sgk Tiếng Anh 12 Friends Global
• Giải sgk Vật Lí 12 - KNTT
• Giải sgk Hóa học 12 - KNTT
• Giải sgk Sinh học 12 - KNTT
• Giải sgk Lịch Sử 12 - KNTT
• Giải sgk Địa Lí 12 - KNTT
• Giải sgk Giáo dục KTPL 12 - KNTT
• Giải sgk Tin học 12 - KNTT
• Giải sgk Công nghệ 12 - KNTT
• Giải sgk Hoạt động trải nghiệm 12 - KNTT
• Giải sgk Giáo dục quốc phòng 12 - KNTT
• Giải sgk Âm nhạc 12 - KNTT
• Giải sgk Mĩ thuật 12 - KNTT

 

Xem thêm

Cách 2

Sau khi đọc 1

Trả lời Câu hỏi 1 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Tóm lược các sự việc chính được kể trong đoạn trích. Nếu phải đặt cho đoạn trích một nhan đề riêng, bạn có đề xuất gì? Đề xuất của bạn dựa trên cơ sở nào?

Phương pháp giải:

Đọc kĩ văn bản

Tóm tắt các sự kiện chính

Đề xuất nhan đề phù hợp và chỉ ra cơ sở 

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Tóm tắt các sự kiện chính: 

+ Chị Hoài là người vợ của anh cả liệt sĩ bất ngờ xuất hiện tại nhà ông Bằng đúng vào chiều ba mươi Tết, gây xúc động mạnh cho gia đình.

+ Chị Hoài trò chuyện, thăm hỏi mọi người và trao đổi về cuộc sống, công việc hiện tại, thể hiện sợi dây liên hệ vẫn bền chặt dù chị đã có gia đình riêng.

+ Cuộc gặp gỡ đầy xúc động giữa chị Hoài và ông Bằng, khơi gợi nỗi nhớ thương và sự trân trọng quá khứ.

+ Ông Bằng thực hiện nghi lễ cúng tất niên, trong tâm thức là sự kết nối giữa người còn sống và người đã khuất.

+ Gia đình quây quần bên mâm cỗ tất niên thịnh soạn trong không khí hân hoan.

- Đề xuất nhan đề: Cuộc sum họp chiều ba mươi Tết.

- Cơ sở: Nhan đề cần có tính cụ thể, bám sát nội dung sự việc được tác giả thuật kể; Nhan đề không làm lộ ý đồ của người viết một cách thô thiển; Nhan đề khái quát sự kiện trung tâm của đoạn trích là cuộc đoàn tụ vào chiều cuối năm, đồng thời làm nổi bật không khí đoàn viên và tình cảm gia đình ấm áp.

Sau khi đọc 2

Trả lời Câu hỏi 2 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Trình bày ấn tượng của bạn về nhân vật chị Hoài. Bạn có nhận xét gì về cách tác giả khắc hoạ nhân vật này?

Phương pháp giải:

Xác định những phẩm chất, tính cách nổi bật của nhân vật chị Hoài qua ngoại hình, lời nói, cử chỉ, hành động và cách ứng xử với mọi người.

Nêu ấn tượng của bản thân về nhân vật.

Lời giải chi tiết:

- Về chị Hoài:

+ Chị là người phụ nữ nông thôn chân chất, đảm đang, cởi mở, đôn hậu, giàu tình nghĩa. Đồng thời, chị cũng rất tinh tế trong ứng xử (trong trang phục, khuôn mặt, cách thăm hỏi, chia qua, chủ động kể chuyện gia đình riêng, đón người bố chồng năm xưa từ cầu thang bước xuống,...)

+ Chị gây được thiện cảm ngày từ lúc đầu, tạo nên ấn tượng thân gần, tin cậy; gợi nhớ đến hình mẫu đẹp đẽ của người phụ nữ truyền thống từng được nhiều áng văn ca ngợi 

- Về cách tác giả khắc họa nhân vật: 

+ Nhấn mạnh tâm lí trông đợi của mọi người trong gia đình ông Bằng khiến nhân vật trở nên đặc biệt và biến sự xuất hiện của chị Hoài chắng khác một phép màu "ngoài sức tưởng tượng"

+ Người kể chuyện đã mô tả điều đó qua: sự ngạc nhiên của Phượng, sự vui mừng, sung sướng của Lý, Luận; qua lời tự bộc bạch của người nguyên là con dâu cả trong gia đình; qua nỗi xúc động khó kìm nén của ông Bằng;... 

Sau khi đọc 3

Trả lời Câu hỏi 3 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Tìm hiểu các thủ pháp được tác giả vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng. Bạn tâm đắc nhất với thủ pháp nào? Bạn từng gặp tác phẩm truyện nào khác có sử dụng thủ pháp ấy? 

Phương pháp giải:

Xác định các thủ pháp xây dựng nhân vật được tác giả sử dụng 

Chỉ ra chi tiết tiêu biểu chứng minh cho từng thủ pháp.

Lời giải chi tiết:

- Một số thủ pháp được tác giả vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng: 

+ Hãm chậm sự xuất hiện thực tế của ông Bằng nhằm gây tâm lí chờ đợi, vừa của các nhân vật trong truyện, vừa của độc giả 

+ Cho nhân vật chị Hoài nhắc đến ông Bằng nhiều lần trước khi ông bước xuống cầu thang để nhấn mạnh vị thế đặc biệt của ông trong gia đình

+ Kể về tiếng gậy ba toong lịch kịch của ông Bằng trước, sau đó mới cho ông lộ diện bằng xương bằng thịt

+ Sử dụng các chi tiết ngoại hiện kết hợp với việc tái hiện dòng tâm tưởng để hoàn thiện chân dung tinh thần của ông. 

HS tự chọn một thủ pháp ấn tượng 

- Các thủ pháp này trước đó đã có nhà văn đi trước sử dụng: Trong "Chữ người tử tù", Nguyễn Tuân đã cho ông Huấn Cao đến với người đọc trước hết bằng uy danh vang bóng trong những lời đồn đại, tâm trạng chờ đợi của quản ngục. 

Sau khi đọc 4

Trả lời Câu hỏi 4 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Sự đồng cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật trên vấn đề ứng xử với những giá trị tốt đẹp của văn hoá gia đình, văn hoá truyền thống Việt Nam có thể được nhận ra qua những dấu hiệu nào? Hãy phân tích một dấu hiệu mà bạn cho là nổi bật.

Phương pháp giải:

Chỉ ra những giá trị văn hóa gia đình, văn hóa truyền thống được đề cao trong đoạn trích

Phân tích một dấu hiệu tiêu biểu để làm rõ sự gặp gỡ trong quan điểm, tình cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật.

Lời giải chi tiết:

- Một số dấu hiệu thể hiện sự đồng cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật về vấn đề ứng xử với những giá trị tốt đẹp của văn hoá gia đình, văn hoá truyền thống Việt Nam:

+ Gọi nhân vật Hoài là "chị" (như những nhân vật khác vốn yêu quý, kính trọng người này) và dùng lời trực tiếp để miêu tả, nhận định về chị => Tác giả muốn xây dựng Hoài như một hình mẫu phụ nữ thuần hậu, truyền thống, đáng ngợi ca.

+ Thuật lại cuộc trò chuyện đầy thân mật, thắm tình nghĩa giữa các nhân vạt với giọng điệu hồ hởi, thể hiện thái độ tán đồng, chia sẻ

+ Dùng lời trực tiếp miêu tả dáng điệu, vẻ mặt, y phục của ông Bằng (người chủ gia đáng kính) với cảm xúc yêu thương, ttrântrojng

+ Dùng ngôn ngữ tương đồng với ngôn ngữ chính người trong cuộc vốn đang đắm mình vào không khi trang nghiêm, linh thiêng của lễ khấn gia tiên để tái hiện chân thực, xúc động hình thức sinh hoạt mang tính lễ nghi này

+ Tả mâm cỗ tết bằng giọng hân hoan, thích thú, khâm phục, không khác giọng của người trong cuộc chuẩn bị sẵn sàng "vào mâm" 

Sau khi đọc 5

Trả lời Câu hỏi 5 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Xác định những câu, những đoạn văn nói về tâm lí của các nhân vật. Nêu và nhận xét về một số hình thức thể hiện tâm lí nhân vật đã được nhà văn sử dụng.

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn trích, xác định những câu, đoạn miêu tả tâm lí, cảm xúc, suy nghĩ của các nhân vật.

Nhận xét tác dụng của các hình thức đó trong việc khắc họa tính cách và làm nổi bật chủ đề tác phẩm.

Lời giải chi tiết:

+ Thể hiện tâm lí bằng nhóm chi tiết miêu tả những biểu hiện bên ngoài: “hai con mắt in đậm nỗi bồi hồi”, “Phượng củi mắt chớp chớp vì một cảm kích bất ngờ”, “Ông sững lại khi nhìn thấy Hoài, mặt thoáng một chút ngơ ngẩn. Rồi mắt ông chớp liên hồi, môi ông lật bật không thành tiếng, có cảm giác ông sắp khóc oà”, “Dõi theo lời cha, Luận bỗng bấm tay Đông. Mặt Luận biến sắc”...

+ Thể hiện tâm lí bằng lời diễn tả khách quan (của người kể chuyện) về các cung bậc thăng trầm của cảm xúc, suy tưởng: “Dâng lên trong ông cái cảm xúc thiêng liêng rất đỗi quen thân và tâm trí ông bỗng mờ nhoà, phiêu diêu lãng đãng gần xa, ẩn hiện tầng tầng lớp lớp những ảnh hình khi tỏ khi mờ, chập chờn như trong chiêm bao”, “ông Bằng lâng lâng trong những hoài niệm hư ảo chập chờn. Hư ảo chập chờn mà không cắt rời với hiện tại, như tổ tiên không tách rời với con cháu, xưa rày tất cả vẫn cố kết thành một dòng mạch bền chặt thuỷ chung”...

+ Thể hiện tâm lí bằng việc “ghi lại” nguyên vẹn dòng độc thoại nội tâm của nhân vật:“Thưa thầy mẹ đã cách trở ngàn trùng mà vẫn hằng sống cùng con cháu. Con vẫn văng vẳng nghe đâu đây lời giáo huấn của ông cha, tiên tổ. Con vẫn đinh ninh ghi khắc công ơn sinh thành dưỡng dục của thầy mẹ, gia tộc, ông bà, cha mẹ, tổ tiên, con như thấy từ trong tâm linh, huyết mạch sự sinh sôi nảy nở, phúc thọ an khang của cháu con đời đời nối tiếp trong cộng đồng dân tộc yêu thương.Và em, cùng con trai cả của ba mẹ. Em cùng con đã mất và vẫn hằng sống, hằng vui buồn, chia sẻ, đỡ nâng, dắt dìu tôi cùng các cháu, các con, các em,...”

Sau khi đọc 6

Trả lời Câu hỏi 6 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Nội dung đoạn trích có thể hé lộ được điều gì về ý nghĩa ẩn dụ của nhan đề cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn?

Phương pháp giải:

Dựa vào nhan đề và nội dung đoạn trích để suy luận ý nghĩa ẩn dụ.

Xác định hình ảnh trung tâm trong nhan đề và liên hệ với số phận con người, gia đình trong tác phẩm.

Lời giải chi tiết:

- Đoạn trích kể về một sinh hoạt trong gia đình vào đúng lúc cái “tế bào xã hội” này bộc lộ rõ nhất ý nghĩa tồn tại và tầm quan trọng của nó. Tuy nhiên, bên cạnh niềm vui sum họp, lễ cúng gia tiên chiều ba mươi Tết còn phảng phất nỗi lo âu mơ hồ về một nguy cơ rạn nứt, đổ vỡ. Từ nhận thức này nhìn về nhan đề Mùa lá rụng trong vườn, độc giả thấy ý nghĩa ẩn dụ của nó đã phần nào hé lộ. Nhan đề có hai cụm từ chỉ hai điều kiện thiết yếu hợp thành đời sống là thời gian và không gian.

- Thời gian “mùa lá rụng” ở đây là thời gian của sự tàn lụi, phôi pha. Ứng với nó, không gian “trong vườn” là không gian nhỏ hẹp, giới hạn của cuộc sống gia đình. Xét tổng thể, cả nhan đề muốn ám chỉ việc gia đình đang lâm tình thế phải đối diện với những thách thức nghiệt ngã. Với tình thế ấy, buồn đau là điều không tránh khỏi. Nhưng thật nghịch lí mà cũng thật tất yếu, hi vọng lại nẩy chồi, vì theo quy luật, “âm cực dương hồi”, qua mùa thu, hết mùa đông thì mùa xuân sẽ đến.

Sau khi đọc 7

Trả lời Câu hỏi 7 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Tìm trong đoạn trích những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu các sự kiện, vấn đề sẽ được tác giả khơi sâu, làm rõ nét hơn ở phần sau của cuốn tiểu thuyết. Theo bạn, khi các nhà văn xây dựng tác phẩm tự sự có quy mô lớn, việc “cài cắm” trước một số chi tiết then chốt có ý nghĩa gì?

Phương pháp giải:

Đọc kĩ đoạn trích, xác định những chi tiết được tác giả nhấn mạnh hoặc lặp lại, có khả năng gợi mở diễn biến sau. 

Lí giải ý nghĩa của việc "cài cắm" chi tiết trong tiểu thuyết

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu các sự kiện, vấn đề sẽ được tác giả khơi sâu, làm rõ nét hơn ở phần sau của cuốn tiểu thuyết:

+ Lời của chị Hoài nói với Phượng: “À, cô Phượng chuyển được công tác về dưới này rồi nhỉ? Thôi thế cũng mừng. Rồi lo cho bà, cho cháu về dần, cô ạ”.

+ Vẫn lời chị Hoài: “Ông viết thư cho tôi. Ông kể hết. Cả chuyện cậu Cừ. Thế nên tôi mới sốt ruột, phải lên ngay. Tôi sợ ông buồn”.

+ Cử chỉ, phản ứng của Luận khi nghe lời khấn của ông Bằng trước bàn thờ gia tiên: “Dõi theo lời cha, Luận bỗng bấm tay Đông. Mặt Luận biến sắc. Rõ ràng là khi kể tên các con trai, ông cụ đã bỏ qua tên thằng Cừ”.

– Ý nghĩa của việc “cài cắm” một số chi tiết vào vị trí phù hợp trong tác phẩm có quy mô lớn:

+ Gây sự thắc mắc và nhu cầu giải thích ở độc giả, tạo độ căng trong tâm lí tiếp nhận.

+ Đảm bảo sự kết nối, hô ứng giữa các phần, chương, đoạn hay nói khái quát hơn là giữa các bộ phận cấu thành của tác phẩm.

+ Điều hoà mật độ các sự việc, tình huống, chi tiết trong toàn tác phẩm để nó đạt đến một cấu trúc cân đối, sáng sủa, thể hiện rõ vai trò tổ chức kết cấu của chủ thể sáng tạo.

Sau khi đọc 8

Trả lời Câu hỏi 8 Sau khi đọc trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Theo bạn, những đặc điểm nào của tiểu thuyết hiện đại được thể hiện rõ qua đoạn trích? Chọn phân tích một vài đặc điểm mà bạn thấy tâm đắc.

Phương pháp giải:

Nhớ lại đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại

Đối chiếu với đoạn trích để xác định những đặc điểm được thể hiện.

Lời giải chi tiết:

Cách 1

- Đoạn trích thể hiện rõ tính thế sự của tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn khi miêu tả một cảnh sinh hoạt quen thuộc với những con người bình thường, gần gũi, ngỡ như ta vẫn hay gặp quanh mình.

- Trong đoạn trích, người kể chuyện dường như đứng ngang hàng với đối tượng miêu tả, thể hiện, vì vậy, bức tranh đời sống không bị lí tưởng hoá mà hiện lên rất chân thực (khái niệm chân thực ở đây cần được hiểu theo nghĩa quy ước).

- Các nhân vật hiện lên trong đoạn trích không có tính đồng nhất, ngược lại, mỗi người dường như thuộc về một thế giới riêng. Chính điều này góp phần làm nên sự phong phú, đa dạng, phức tạp của cuộc đời.

=> Chỉ qua một đoạn trích có những đặc điểm nói trên, có thể nói Mùa lá rụng trong vườn thực sự là một tiểu thuyết hiện đại.

Kết nối đọc - viết

Trả lời Câu hỏi Kết nối đọc - viết trang 25 SGK Văn 12 Kết nối tri thức

Hình tượng chị Hoài dưới ngòi bút Ma Văn Kháng dễ gợi liên tưởng đến những hình tượng người chị khác trong nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam. Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về hình tượng người chị trong một tác phẩm tự chọn đã gây cho bạn những ấn tượng và cảm xúc sâu sắc.

Phương pháp giải:

Dựa vào phần phân tích ở trên và kĩ năng đã được học

Lời giải chi tiết:

Cách 1

Hình tượng chị Chiến trong truyện ngắn "Những đứa con trong gia đình" của Nguyễn Thi để lại nhiều ấn tượng sâu sắc. Chiến là một người chị giàu tình yêu thương, luôn quan tâm, nhường nhịn và chăm lo cho em trai. Trước ngày lên đường nhập ngũ, chị chu đáo sắp xếp mọi công việc trong gia đình, thể hiện sự đảm đang và trách nhiệm như người mẹ. Đồng thời, Chiến còn là một cô gái dũng cảm, giàu lòng yêu nước, sẵn sàng gác lại hạnh phúc riêng để tiếp bước truyền thống cách mạng của gia đình. Ở nhân vật này, vẻ đẹp của tình chị em hòa quyện với tinh thần yêu nước và ý chí chiến đấu kiên cường. Hình tượng chị Chiến không chỉ gợi niềm cảm phục mà còn nhắc nhở mỗi người biết trân trọng tình thân, sống có trách nhiệm với gia đình và Tổ quốc.

Bài đọc

>> Xem chi tiết: Văn bản Mùa lá rụng trong vườn