Soạn bài Tuyên ngôn độc lập (chi tiết)

Tuyên ngôn độc lập (Phần tác giả)

PHẦN MỘT : TÁC GIẢ

I – VÀI NÉT VỀ TIỂU SỬ

Hồ Chí Minh sinh ngày 19 – 5 – 1890 trong một gia đình nhà nho yêu nước, quê ở làng Kim Liên (làng Sen), nay thuộc xã Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Thân phụ của Người là cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. Thời trẻ, Người học chữ Hán ở nhà, sau đó học tại Trường Quốc học Huế, và có một thời gian ngắn dạy học ở Trường Dục Thanh - một trường học của tổ chức yêu nước ở Phan Thiết (thuộc tỉnh Bình Thuận). Năm 1911, Người ra nước ngoài tìm đường cứu nước. Năm 1919, Người gửi tới Hội nghị hoà bình ở Véc-xay (Pháp) bản Yêu sách của nhân dân An Nam, kí tên Nguyễn Ái Quốc. Năm 1920, Người dự Đại hội Tua và trở thành một trong những thành viên sáng lập Đảng Cộng sản Pháp. Từ năm 1923 đến năm 1941, Nguyễn Ái Quốc hoạt động chủ yếu ở Liên Xô, Trung Quốc và Thái Lan. Người đã tham gia thành lập nhiều tổ chức cách mạng như Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí hội (1925), Hội liên hiệp các dân tộc bị áp bức Á Đông (1925) và chủ trì hội nghị thống nhất các tổ chức cộng sản ở trong nước tại Hương Cảng (Hồng Kông), thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (ngày 3 – 2 – 1930). Tháng 2 – 1941, Người về nước, trực tiếp lãnh đạo phong trào cách mạng trong nước. Ngày 13 – 8 – 1942, Người lên đường sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ quốc tế. Khi vừa tới Túc Vinh (một thị trấn thuộc huyện Tĩnh Tây), Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giữ và giam cầm trong 13 tháng, trải qua gần 18 nhà tù của 13 huyện thuộc tỉnh Quảng Tay. Sau khi ra tù, Người về nước, tiếp tục lãnh đạo cách mạng, tiến tới giành thắng lợi trong cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Ngày 2 – 9 – 1945, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình. Trong phiên họp đầu tiên của Quốc hội (1946), Hồ Chí Minh được bầu làm Chủ tịch nước Việt Nam Dan chủ Cộng hoà và đã giữ chức vụ đó cho tới khi từ trần (ngày 2 – 9 – 1969).

Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà yêu nước và nhà cách mạng vĩ đại của dân tộc,

đồng thời là một nhà hoạt động lỗi lạc của phong trào Quốc tế cộng sản. Cùng

với sự nghiệp cách mạng vĩ đại, Người còn để lại một sự nghiệp văn học to lớn.

II – SỰ NGHIỆP VĂN HỌC

1. Quan điểm sáng tác

Hồ Chí Minh đã sáng tác nhiều tác phẩm văn học có giá trị thuộc nhiều

thể loại. Người am hiểu quy luật và đặc trưng của hoạt động văn nghệ. Điều đó

trước hết được thể hiện trực tiếp trong hệ thống quan điểm văn học nghệ

thuật của Người.

a) Hồ Chí Minh coi văn học là một vũ khí chiến đấu lợi hại phụng sự cho

sự nghiệp cách mạng. Nhà văn cũng phải có tinh thần xung phong như người

chiến sĩ ngoài mặt trận :

Nay ở trong thơ nên có thép,

Nhà thơ cũng phải biết xung phong

(Cảm tưởng đọc “Thiên gia thi”, Nam Trăn dịch)

Chất “thép” ở đay chính là tính chiến đấu của thơ ca và văn học nghệ thuật. Về sau, trong Thu gửi các hoạ sĩ nhân dịp triển lãm hội hoạ 1951, Người lại khẳng định : “Văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”.

b) Hồ Chí Minh luôn chú trọng tính chân thật và tính dân tộc của văn học. Trong buổi khai mạc phòng triển lãm văn hoá, Người nhận xét một số tác phẩm hội hoạ “chất mơ mộng nhiều quá, mà cái chất thật của sự sinh hoạt rất ít”. Người căn dặn nhà văn phải “Miêu tả cho hay, cho chân thật và cho hùng hồn"” hiện thực phong phú của đời sống, và phải “giữ tình cảm chân thật” ;

“Nên chú ý phát huy cốt cách dân tộc” và phải có ý thức giữ gìn sự trong

sáng của tiếng Việt. Hồ Chí Minh đề cao sự sáng tạo của người nghệ sĩ; Người

nhắc nhở “chớ gò bó họ vào khuôn, làm mất vẻ sáng tạo...”.

c) Khi cầm bút, Hồ Chí Minh bao giờ cũng xuất phát từ mục đích, đối

tượng tiếp nhận để quyết định nội dung và hình thức của tác phẩm. Người

luôn tự đặt câu hỏi : “Viết cho ai ?” (đối tượng), “Viết để làm gì ?” (mục đích),

sau đó mới quyết định “Viết cái gì ?” (nội dung) và “Viết thế nào ?” (hình

thức). Và tuỳ từng trường hợp cụ thể, Người đã vận dụng phương châm đó

theo những cách khác nhau. Vì thế, những tác phẩm của Người chẳng những

có tư tưởng sau sắc, nội dung thiết thực mà còn có hình thức nghệ thuật sinh

động, đa dạng.

2. Di sản văn học

Văn chương không phải là sự nghiệp chính của Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, bên cạnh sự nghiệp cách mạng vĩ đại, Người còn để lại một di sản văn học lớn lao về tầm vóc tư tưởng, phong phú về thể loại và đa dạng về phong cách nghệ thuật.

a) Văn chính luận

Từ những thập niên đầu thế kỉ XX, các bài văn chính luận mang bút danh

Nguyễn Ái Quốc viết bằng tiếng Pháp đăng trên các tờ báo Người cùng khổ,

Nhân đạo, Đời sống thợ thuyền đã thể hiện tính chiến đấu hết sức mạnh mẽ. Các

tác phẩm này lên án những chính sách tàn bạo của chế độ thực dân Pháp đối với các nước thuộc địa, kêu gọi những người nô lệ bị áp bức liên hiệp lại, đoàn kết đấu tranh. Tiêu biểu nhất cho văn chính luận của Người ở giai đoạn này là Bản án chế độ thực dân Pháp, xuất bản lần đầu ở Pa-ri năm 1925. Bản án đã tố cáo một cách đanh thép tội ác của thực dân Pháp đối với nhân dân các nước thuộc địa : ép buộc hàng vạn dẫn bản xứ đổ máu vì “mẫu quốc” trong Chiến tranh thế giới thứ nhất ; bóc lột và đầu độc họ bằng sưu thuế, rượu và thuốc phiện ; tổ chức một bộ máy cai trị bát cháp công lí và nhan quyền,... Tác phẩm lôi cuốn người đọc không chỉ bằng những sự việc chân thực, cứ liệu phong phú, chính xác mà còn ở thái độ, tình cảm sau sắc, mãnh liệt của tác giả và nghệ thuật châm biếm, đả kích sắc sảo, giàu chất trí tuệ.

Nói đến văn chính luận của Hồ Chí Minh không thể không nhắc đến bản Tuyên ngôn Độc lập. Văn kiện chính trị này không chỉ mang ý nghĩa lịch sử trọng đại mà còn là một áng văn chính luận tiêu biểu, mẫu mực. Tiếp sau Tuyên ngôn Độc lập là những áng văn chính luận nổi tiếng như Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (1946), Không có gì quý hơn độc lập, tự do (1966).

Những văn kiện quan trọng này được viết trong những giờ phút thử thách đặc

biệt của dân tộc, văn phong vừa hào sảng vừa tha thiết làm rung động trái tim

hàng triệu người Việt Nam yêu nước. Những áng văn chính luận tiêu biểu của

Hồ Chí Minh được viết không chỉ bằng lí trí sáng suốt, trí tuệ sắc sảo mà còn

bằng cả tấm lòng yêu, ghét nồng nàn, sau sắc của một trái tim vĩ đại được biểu

đạt bằng những lời văn chặt chẽ, súc tích.

b) Truyện và kí

Trong thời gian hoạt động ở Pháp, ngoài những tác phẩm chính luận,

Nguyễn Ái Quốc còn sáng tác một số truyện ngắn, kí, tiểu phẩm ; sau này được tập hợp lại trong tạp Truyện và kí. Đó là những truyện viết bằng tiếng Pháp,

đăng báo ở Pa-ri như Pa-ri (1922), Lời than vãn của bà Trưng Trắc (1922), Con

người biết mùi hun khói (1922), Đồng tâm nhất trí (1922), “Vi hành” (1923),

Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu (1925),... Những truyện này, nói

chung, đều nhằm tố cáo tội ác dã man, bản chát tàn bạo, xảo trá của bọn thực

dan và phong kiến tay sai đối với nhan dan lao động các nước thuộc địa, đồng

thời đề cao những tấm gương yêu nước và cách mạng. Bằng một bút pháp hiện đại và nghệ thuật trần thuật linh hoạt, Nguyễn Ái Quốc đã tạo nên được những tình huống truyện đọc đáo, hình tượng sinh động, sắc sảo. Qua những thiên truyện này, người đọc có thể nhạn ra một cay bút văn xuôi tài năng với trí tưởng tượng phong phú, một vốn văn hoá sâu rộng, một trí tuệ sắc sảo và một trái tim tràn đầy nhiệt tình yêu nước và cách mạng. Ngoài tạp Truyện và kí nói trên, Người còn viết một số tác phẩm khác như Nhật kí chìm tàu (1931), Vừa đi đường vừa kể chuyện (1963),...

c) Thơ ca

Tên tuổi của nhà thơ Hồ Chí Minh gắn liền với tập thơ chữ Hán Ngục trung nhật kí (Nhật kí trong tù) – một tập nhật kí bằng thơ được viết trong thời gian Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam cầm từ mùa thu năm 1942 đến

mùa thu năm 1943. Tác giả đã ghi chép những điều mắt thay tai nghe trong

nhà tù và trên đường đi đày từ nhà lao này đến nhà lao khác tại Quảng Tây,

Trung Quốc. Tập thơ đã tái hiện một cách chân thật, chi tiết bộ mặt tàn bạo

của chế độ nhà tù Quốc dân đảng và một phần hình ảnh xã hội Trung Quốc

những năm 1942 – 1943 với ý nghĩa phê phán sâu sắc.

Tuy nhiên, Nhật kí trong tù chủ yếu ghi lại tâm trạng, cảm xúc và suy nghĩ

của tác giả, phản ánh tâm hồn và nhan cách cao đẹp của người chiến sĩ cách

mạng trong hoàn cảnh thủ thách nặng nề của chốn lao tù. Nhờ vậy, qua tập

thơ, ta có thể nhận ra bức chân dung tự hoạ của Hồ Chí Minh. Đó là một con

người có nghị lực phi thường ; tâm hồn luôn khao khát tự do, hướng về Tổ

quốc ; vừa nhạy cảm trước vẻ đẹp của thiên nhiên, dễ động lòng trắc ẩn trước

nỗi đau khổ của con người vừa có con mắt sắc sảo nhìn thấy những nghịch lí

của một chế độ xã hội thối nát để tạo ra những tiếng cười đầy trí tuệ. Nói như

Đặng Thai Mai, đọc Nhật kí trong tù “thực sự cảm thấy đứng trước một thi sĩ

và một con người cao cả vĩ đại”. Nhà văn Viên Ưng (Trung Quốc) khẳng định

đã tìm thấy ở tập thơ “một tâm hồn vĩ đại của bậc đại trí, đại nhân, đại dũng”.

Nhật kí trong tù là một tập thơ đặc sắc, đa dạng và linh hoạt về bút pháp, kết tinh giá trị tư tưởng và nghệ thuật thơ ca của Hồ Chí Minh.

Ngoài Nhật kí trong tù, còn phải kể đến một số chùm thơ Người làm ở Việt Bắc từ năm 1941 đến năm 1945 và trong thời kì kháng chiến chống Pháp. Bên cạnh những bài được viết nhằm mục đích tuyên truyền như Dân cày, Công nhân, Ca binh lính, Ca sợi chỉ,... là những bài thơ nghệ thuật vừa có màu sắc cổ điển vừa mang tinh thần hiện đại như Pác Bó hùng vĩ, Tức cảnh Pác Bó (viết trước Cách mạng) ; Thướng sơn (Lên núi), Đối nguyệt (Với trăng), Nguyên tiêu (Rằm tháng giêng), Thu dạ (Đêm thu), Báo tiệp (Tin thắng trận), Cảnh khuya,... (viết trong kháng chiến chống Pháp). Nổi bật trong thơ Người là hình ảnh nhân vật trữ tình mang nặng “nỗi nước nhà” mà phong thái vẫn ung dung, tâm hồn luôn hoà hợp với thiên nhiên, thể hiện bản lĩnh của một nhà cách mạng vĩ đại luôn luôn làm chủ tình thế, tin vào tương lai tất thắng của cách mạng, tuy trước mắt còn biết bao gian nan, thử thách.

3. Phong cách nghệ thuật

Phong cách nghệ thuật Hồ Chí Minh độc đáo, đa dạng.

Nhìn chung, ở mỗi thể loại văn học, từ văn chính luận, truyện, kí đến thơ ca, Hồ Chí Minh đều tạo được những nét phong cách riêng, độc đáo và hấp dẫn. Văn chính luận của Người thường ngắn gọn, súc tích, lạp luận chặt chẽ, lí lẽ đanh thép, bằng chứng đầy thuyết phục, giàu tính luận chiến và đa dạng về bút pháp. Văn chính luận mà vẫn thám đượm tình cảm, giàu hình ảnh. Giọng văn chính luận cũng đa dạng : khi ôn tồn, thấu tình, đạt lí ; khi đanh thép, mạnh mẽ, hùng hồn.

Những tác phẩm truyện và kí của Người rất hiện đại, thể hiện tính chiến đấu mạnh mẽ và nghệ thuật trào phúng sắc bén. Tiếng cười trào phúng của Nguyễn Ái Quốc tuy nhẹ nhàng. hóm hỉnh nhưng tham thuý, sau cay. Phạm Huy Thông nhận xét : “Văn tiếng Pháp của Nguyễn Ái Quốc có đặc điểm nổi bật là dí dỏm, là hài hước. Điều đó không ngăn Người đã viết nên những lời thắm thiết trữ tình khi xúc động”.

Thơ ca thể hiện sâu sắc và tinh tế vẻ đẹp tâm hồn của Hồ Chí Minh. Thơ của Người có thể chia làm hai loại, mỗi loại lại có những nét phong cách riêng

Những bài thơ nhằm mục đích tuyên truyền cách mạng thường được viết bằng

hình thức bài ca, lời lẽ giản dị, mộc mạc, dễ nhớ, mang màu sắc dân gian hiện

đại. Những bài thơ nghệ thuật viết theo cảm hứng thảm mĩ hầu hết là thơ tứ tuyệt cổ điển, bằng chữ Hán, mang đặc điểm của thơ cổ phương Đông với sự kết hợp hài hoà giữa màu sắc cổ điển với bút pháp hiện đại. Nhà phe bình người Pháp Rô-gie Đơ -nuy nhận xét : “Thơ Người nói ít mà gợi nhiều, là loại thơ có màu sắc thanh đạm, có am thanh trầm lặng, không phô diễn mà như cổ khép lại

trong đường nét để cho người đọc tự thưởng thức lấy cái phần ý ở ngoài lời”.

Nhìn chung, trong văn chính luận, truyện, kí hay thơ ca, phong cách nghệ

thuật của Hồ Chí Minh đều hết sức phong phú, đa dạng mà thống nhất. Đó là

cách viết ngắn gọn, trong sáng, giản dị, sử dụng linh hoạt các thủ pháp và bút

pháp nghệ thuật khác nhau nhằm thể hiện một cách nhuần nhị và sâu sắc

nhất tư tưởng và tình cảm của người cầm bút.

III – KẾT LUẬN

Văn thơ Hồ Chí Minh là di sản tinh thần vô giá, là một bộ phận gắn bó hữu

cơ với sự nghiệp cách mạng vĩ đại của Người. Văn thơ của Người có tác dụng

to lớn đối với quá trình phát triển của cách mạng Việt Nam, đồng thời có vị trí

đặc biệt quan trọng trong lịch sử văn học và đời sống tinh thần của dân tộc.

Những tác phẩm văn học xuất sắc của Hồ Chí Minh đã thể hiện chân thật và sâu sắc tư tưởng, tình cảm và tam hồn cao cả của Người. Tìm hiểu văn thơ của Hồ Chí Minh, người đọc thuộc nhiều thế hệ sẽ tìm thấy những bài học cao quý.